Τροπάρια από το Θεοτοκάριον

Το Θεοτοκάριον είναι απάνθισμα ύμνων προς την Θεοτόκο τους οποίους συνέθεσαν επώνυμοι Άγιοι υμνογράφοι της Εκκλησίας μας και συνέλεξε ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης. Ψάλλεται κατ’ήχον καθημερινά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή κατά την ακολουθία του Μεγάλου Αποδείπνου.

Όσιος Μακάριος-Ικεσία αμαρτωλού

Θεέ μου, λυπήσου με τὸν ἁμαρτωλό, ποὺ δὲν ἔκανα κανένα καλὸ μπροστά Σου. Γλύτωσέ με ἀπὸ τὸν πονηρὸ καὶ ἀξίωσέ με ἀκατάκριτα ν᾿ ἀνοίγω τὸ ἀνάξιο στόμα μου καὶ ν᾿ ἀνυμνῶ τὸ Πανάγιο ὄνομά Σου, τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Συγχώρησέ μου, Κύριε, κάθε τῆς καρδιᾶς μου ἄτοπη ἐπιθυμία, σὺ ποὺ ξέρεις καλὰ τὶς καρδιὲς τῶν ἀνθρώπων. Συγχώρησέ με ποὺ ἔρχομαι ἀνάξια κοντά Σου, γιατὶ σὲ πόθησα καὶ σὲ ποθῶ. Συγχώρησέ με τὸν ἁμαρτωλό, τὸν πονηρό, τὸν ψεύτη, τὸν ἀνυπόμονο, τὸν λιγόψυχο, τὸν ἀμελῆ στὶς θεῖες ἐντολές Σου, ἐμένα ποὺ ἁμάρτησα στὴ γῆ καὶ στὴ θάλασσα καὶ σὲ κάθε τόπο. Μπροστὰ στὰ ἀλάθητα μάτια Σου δὲν ἔπαψα νὰ ἐργάζομαι τὸ πονηρὸ γιατὶ ὁ πονηρὸς δὲν ἔπαψε νὰ μὲ μπλέκει στὰ δίχτυά του μὲ γαστριμαργίες καὶ ἡδονὲς καὶ πονηρὲς ἐπιθυμίες, μὲ δόλους καὶ κενοδοξίες καὶ βλαστημίες. Ἀλλὰ σύ, Κύριε, ποὺ εἶσαι ὁ μόνος ἐλεήμων καὶ πανάγαθος, βοήθησέ με καὶ σῶσε με ὅπως ἔσωσες τὸν ἄσωτο, τὸν τελώνη, τὴν πόρνη καὶ τὸν λῃστή. Ναί, φιλάνθρωπε Δέσποτα, μὴ μὲ ἀποστραφεῖς τὸν ἁμαρτωλὸ καὶ ἀχρεῖο, μὲ τὶς πρεσβεῖες τῆς Παναγίας Δέσποινας, καὶ ὅλων τῶν ἁγίων, διότι εἶσαι εὐλογητὸς στοὺς αἰῶνες τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Η ΚΥΡΑ ΤΗΣ ΡΩ (30 χρόνια από τότε που έφυγε από κοντά μας)

ΚΥΡΙΑΚΗ Α΄ ΝΗΣΤΕΙΩΝ (Ορθοδοξίας)- Ιω.1, 44-52

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΡΕΙΑ ΣΤΗΝ ΠΙΣΤΗ

            Σήμερα είναι η Κυριακή της ορθοδοξίας.

            Τι νόημα και σημασία μπορεί να έχει μια τέτοια Κυριακή στην εποχή της εκκοσμίκευσης που ζούμε, της εξορίας του Θεού, σε μια εποχή που οι άνθρωποι κατευθύνονται από τα ένστικτα, τη δύναμη της ανάγκης  παρά  από τη βούληση του Θεού;

Κι’ όμως έχει και νόημα και σημασία.

            Γιατί μπορεί ο σύγχρονος άνθρωπος να ζει εκκοσμικευμένα, μπορεί να μην έχει καμία ή μικρή ανάμνηση της υπερβατικής αναφοράς του, όμως η ψυχολογική και θρησκειολογική ανάλυση των ημερών μας φανερώνει το εξής: Πολλές από τις συμπεριφορές της εκκοσμικευμένης Δύσης υπακούνε σε παλιές θρησκευτικές συνήθειες. Δηλ. και ο δυτικός εξευρωπαϊσμένος άνθρωπος ζει σε μια σταθερή αναφορά προς τον χαμένο παράδεισο και τούτο γιατί τα βασικό κίνητρο της δράσης του ανθρώπου είναι η πνευματική του αποκατάσταση.

            Αυτή η θεμελιώδης ροπή προς τον παράδεισο  παθιάζει τον άνθρωπο ή τον εμπνέει, όπως δείχνει η καθημερινότητα, πως οι νοσταλγοί των οιονδήποτε παραδείσων γίνονται δημιουργοί μεγάλων έργων του πνεύματος, αλλά και σφαγείς. Αλήθεια, πόσα εκατομμύρια άνθρωποι και ζώα δεν έχασαν τη ζωή τους στα θυσιαστήρια  των ειδωλολατρών και των θρησκειών; Αλλά και πόσα εκατομμύρια υπάρξεων δεν έχασαν τη ζωή τους από τη μάχαιρα των ιδεολόγων οραματιστών επίγειων παραδείσων;

            Στην εποχή μας η ιδέα της προόδου και μάλιστα η ιδέα της άνευ ηθικής οικονομικής προόδου μετατράπηκε σε αιμοδιψή θεότητα, που θέλει αιματηρές θυσίες και πολλά θύματα.

            Ας μη νομίσει κανείς πως παραπονιόμαστε επειδή η ιδέα  της προόδου είναι αθεϊστική, ανορθόδοξη και αντιχριστιανική. Δεν πρόκειται γι’ αυτό. Το θέμα είναι πως περνώντας μέσα από τις θρησκευτικές δομές της συνείδησης η ιδέα της προόδου σήμερα έχει καταντήσει απάνθρωπη. Γι’ αυτό και κάποιοι ολοένα και μιλάνε για κάποιο ανθρώπινο πρόσωπο που πρέπει ν’ ανακαλύψουμε ή για κάποια ποιότητα ζωής που πρέπει να ψάξουμε.

            Το πρώτο είναι: πρόοδος με ανθρώπινο πρόσωπο.

            Αν έτσι έχουν τα πράγματα η σημερινή γιορτή της ορθοδοξίας αποκτά μεγάλη σημασία. Μας ανεβάζει εκεί που μπορούμε να δούμε τις ψηλές πνευματικές κορυφές του παρελθόντος, για να ατενίσουμε το μέλλον με αισιοδοξία.

Βέβαια άλλο είναι να μιλάς για την Κυριακή της Ορθοδοξίας και άλλο να ζεις την εκκλησιαστική σύναξη. Συνεπώς όσα θα ακολουθήσουν ας θεωρηθούν ως ένας μικρός πρόλογος της σημερινής μεγάλης εορτής.

            Ο πρώτο πράγμα που βλέπουμε σ’ αυτή την ευαγγελική  εικόνα είναι ότι οι άνθρωποι αναγνωρίζουν τον Χριστό ως Υιό του Θεού. Ο Ναθαναήλ του λέγει: « συ ει ο Υιός του Θεού», ενώ νωρίτερα ο Φίλιππος  είχε βεβαιώσει τον Ναθαναήλ : « ον έγραψε Μωσής εν τω Νόμω και οι προφήται ευρήκαμεν Ιησούν τον υιόν Ιωσήφ τον από Ναζαρέτ».

            Εδώ πρόκειται για αποκάλυψη του πυρήνα  της ορθοδοξίας δηλ. της Εκκλησίας, του Χριστιανισμού. Πρόκειται για τη συνύπαρξη στο πρόσωπο του Χριστού της θείας και ανθρώπινης φύσεως. Στο πρόσωπο του Χριστού διακηρύσσει η Εκκλησία την ένωση θείου και ανθρώπινου, κτιστού και ακτίστου, αδιαιρέτως, ασυγχύτως, ατρέπτως και αχωρίστως. Γι’ αυτό η παρουσία του Χριστού είχε λυτρωτικές  συνέπειες για τους ανθρώπους. Διότι ένας Χριστός που θα φαινόταν άνθρωπος χωρίς να είναι δεν μας ενδιαφέρει καθόλου. Η ανθρωπότητα βασανίστηκε και βασανίζεται από θεούς που παριστάνουν τους ανθρώπους και από ανθρώπους που παριστάνουν τους θεούς, ιδιαίτερα οι δεύτεροι.

            Η Εκκλησία ζει με την αίσθηση, ότι ακούει πάντα από το στόμα του Χριστού: « εγώ ειμί Κύριος ο Θεός σου, ουκ έσονται θεοί έτεροι πλην εμού». Έτσι απορρίπτεται κάθε  ψευτοθεός και ψευτομεσσίας που θέλει να κυριαρχήσει στη ζωή των ανθρώπων. Μπορεί οι άνθρωποι να μην ανακατεύονται στην κοινή θνητή ζωή τους και να την αφήνουν στα χέρια των ψευτοθεών, ο Θεός όμως  ανακατεύεται, και αυτό το βλέπουμε στο σημερινό ευαγγέλιο και τις εικόνες.

            Ο Χριστός ήρθε στον κόσμο όχι για να επιβάλλει εξουσιαστικά τη σωτηρία, αλλά για να αγκαλιάσει τα  ανθρώπινα Γι’ αυτό και η ορθοδοξία εκφράζεται στο μυστήριο της Θ. Λειτουργίας.

            Η ορθοδοξία μπορεί να μοιάζει με τις θρησκείες σε πολλά σημεία, όμως διαφέρει ριζικά και ουσιαστικά στην αποδοχή του Χριστού ως Υιού του Θεού και υιού του ανθρώπου, ως Θεανθρώπου. Εδώ ακριβώς θεμελιώνεται και η τιμητική χρήση και προσκύνηση των αγίων εικόνων. Εφόσον ο Υιός του Θεού έγινε και υιός του ανθρώπου μπορούμε νάχουμε και την εικόνα Του. Ανεικονικός χριστιανισμός , άσαρκος Χριστός και άσαρκος Χριστός ίσον πράγμα αδιάφορο. « Ο Λόγος  σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν». Εδώ βρίσκεται η θεμελίωση της τιμητικής προσκύνησης των αγίων εικόνων.

            Ας μη νομίσει κανείς, ότι πρόκειται για άλλοθι φυγής από τον κόσμο και τα προβλήματα του ή ενός απαράδεκτου συμβιβασμού με την αδικία, τη φθορά και τον θάνατο. Κάθε άλλο. Τη σημερινή ευαγγελική εικόνα  της ορθοδοξίας τη συνθέτει η κίνηση του ηγέτη και των αποστόλων μέσα στους καθημερινούς δρόμους των καθημερινών προβλημάτων  και καταστάσεων. Η κινητικότητα του  Χριστού και των αποστόλων είναι σύμβολο αναγέννησης των ανθρώπων. Οι άνθρωποι ακολουθούν την πορεία τους. Θα είναι πορεία φόβου και τρόμου; Πορεία του μυθικού Συσσίφου, ανάβαση και συνεχής επιστροφή στην αφετηρία; Ή μήπως θα είναι ζωή του μυθικού Προμηθέα; Τίποτε απ’ όλα αυτά. Ο Χριστός παρεμβαίνει στην πορεία των ανθρώπων  και την καθιστά πορεία εξόδου από κάθε στασιμότητα και ανελευθερία, φθορά και διαφθορά.

            Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Φιλίππου και του Ναθαναήλ .Ο Χριστός τους βρίσκει σε κατάσταση προφητικής αναμονής του Μεσσία. Και λέμε προφητική, γιατί οι προφήτες έκαναν το εξής: αφού διαπίστωναν τη κατάσταση έδειχναν τα  αδιέξοδα κάθε εποχής λέγοντας: Προσέξτε, γιατί θάρθει καιρός που ο Θεός θα παρέμβει δυναμικά στον κόσμο, για να επικρατήσει ελευθερία, αγάπη και δικαιοσύνη. Συνεπώς όλοι ν’ αναλάβετε τις ευθύνες σας. « Ιδού ο Νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός». Σ’ αυτή την προφητική  εγρήγορση βρήκε ο Χριστός τον Φίλιππο και τον Ναθαναήλ. Παρενέβη και άνοιξε δρόμους καινούργιας ζωής.

            Σ’ όλα αυτά μένει ακόμη ένα στοιχείο της ορθόδοξης εικόνας στο σημερινό ευαγγέλιο.

            Η παρέμβαση του Χριστού της Εκκλησίας στη ζωή των δύο ανθρώπων δεν σημαίνει στάση στα δεδομένα. Αντίθετα έδωσε το σύνθημα καινούργιας εκκίνησης της πορείας προς ένα καλύτερο αύριο. Τους είπε ο Χριστός: « μείζων τούτων όψει». Η έννοια των λόγων αυτών είναι καταφανής. Δεν υπάρχει περίπτωση στασιμότητας. Ο Ναθαναήλ είπε: « βλέποντας αυτά πίστεψες;» Καλά έκανε. Υπάρχουν όμως και άλλα πολλά που πρέπει να γίνουν για να ζήσεις. Και ο Ναθαναήλ σαν να βλέπει τα πράγματα της ζωής διαφορετικά. Αναθεωρεί τις αστοχίες του. Τέμνει την καθημερινότητα και γράφει την ιστορία του ξανά από την αρχή χάρη στην ικανότητα του να     αναγεννάται εν Χριστώ.   

            Η υπόθεση της εικόνας της ορθοδοξίας πάει βαθύτερα. Καθώς βλέπουμε τον Φίλιππο και τον Ναθαναήλ, τους αποστόλους της ορθοδοξίας να προσεγγίζουν τον Ιησού μέσω του συνανθρώπου και της αγάπης, συζητάνε, προβληματίζονται, αμφιβάλλουν, ενεργούν, θέτουν ερωτήματα, κινούνται από την πίστη εξ ακοής στην πίστη εξ επαφής.

            Αυτή η αδελφική συνέργεια είναι η προϋπόθεση εισαγωγής και παραμονής του στο χώρο της ορθοδοξίας. Όχι ο ατομικός ευσεβισμός τους- να σώσει εμένα ο Θεός-αλλά η ορθόδοξη κοινωνικότητα τους- να πορευτούμε ο καθένας και όλοι μαζί ως σώμα προς μια καινούργια ζωή. Διότι το να σωθώ εγώ μόνο και μετά βλέπουμε για τους άλλους και τα άλλα, κατά το « κοίτα την ψυχή σου και μη σε νοιάζει τι γίνεται παρακάτω» ,συνιστά μεν ευσέβεια, αλλά μη ορθόδοξη συμπεριφορά δε. Έτσι εξηγείται γιατί οι σχέσεις με τους ευσεβιστές υπήρχαν πάντοτε προβληματικές.

            Ο χριστιανός, αν είναι σωστός, πορεύεται ως πολύτιμο και μοναδικό μέλος του σώματος της ανθρωπότητας και όχι ως άτομο. Γεννιέται ως άτομο και καλείται να υπερβεί την ατομικότητα του, να την ανεβάσει με αγάπη. Να βρει ο κάθε Φίλιππος τον κάθε Ναθαναήλ και μαζί να πορευτούν στον καινούργιο κόσμο της βασιλείας του Θεού. Και στο ερώτημα πως μπορεί να συμβεί αυτό, ως πρώτη απάντηση μπορεί να δοθεί ο σημερινός ευαγγελικός λόγος: « έρχου και ίδε». Έλα να δεις τι είναι η αληθινή εκκλησιαστική ζωή,

            Άξιον παρατηρήσεως είναι, ότι οι δύο αυτοί άνθρωποι, ο Φίλιππος και ο Ναθαναήλ δεν είναι έντιμοι ή ανέντιμοι, καθαροί ή μη καθαροί. Δεν ανήκουν σε κάποια διακεκριμένη κατηγορία. Δεν είναι ελίτ. Είναι απλοί άνθρωποι. Δεν πιστευτούν ότι είναι αφ’ εαυτού τους αγαθοί, αλλά πιστεύουν, ότι μπορούν να γίνουν καλύτεροι, ενσυνείδητοι, οχήματα, αποδέκτες, της θείας χάριτος. Γι’ αυτό αναζητούν όχι την κάθαρση, αλλά «ον έγραψε Μωσής εν τω Νόμω και οι προφήτες. Ιησούν, τον Υιόν Ιωσήφ εκ Ναζαρέτ». Αυτόν αναζητούν, και Αυτόν βρίσκουν.

            Σήμερα γιορτάζουμε την γιορτή της Ορθοδοξίας ανεβασμένοι στην αρχή της δεύτερης δεκαετίας της τρίτης χιλιετίας μ. Χ. Έτσι προ του αγνώστου που πρόκειται να έλθει πορευόμαστε κάτω από το φως του ευαγγελίου του θεανθρώπου Ιησού Χριστού, όχι τρομαγμένοι, αλλά αισιόδοξοι και δημιουργικοί. Αφού κάθε στιγμή της ζωής μας είναι ένα πέρασμα. Αλλά ας είναι πέρασμα προς την Ανάσταση. Ένα προανάκρουσμα του Πάσχα που έρχεται.

Καλή Κυριακή                                                                                                                                 

π.γ.στ.

Α΄ Κυριακή των Νηστειών – της Ορθοδοξίας

του συνεργάτου μας Λάμπρου Σκόντζου,

θεολόγου-καθηγητού

 Η αγία αυτή ημέρα είναι ξεχωριστή, διότι παρά το κατανυκτικό κλίμα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, εορτάζει λαμπρά η Ορθοδοξία μας, η αληθινή Εκκλησία του Χριστού. Ποιούμε ανάμνηση του κορυφαίου γεγονότος της εκκλησιαστικής μας ιστορίας, της αναστηλώσεως των ιερών εικόνων, το οποίο επισυνέβη το 843 στο Βυζάντιο, χάρις στην αποφασιστική συμβολή της βασιλίσσης και μετέπειτα αγίας Θεοδώρας, συζύγου του αυτοκράτορα Θεοφίλου (840-843).

      Αναφερόμαστε στη μεγάλη εικονομαχική έριδα, η οποία συντάραξε κυριολεκτικά την Εκκλησία μας για περισσότερα από εκατό χρόνια. Το 726 ο αυτοκράτωρ Λέων ο Γ΄ ο Ίσαυρος (717-741) αποφάσισε να επιφέρει στο κράτος ριζικές μεταρρυθμίσεις. Μια από αυτές ήταν η απαγόρευση προσκύνησης των ιερών εικόνων, επειδή, παίρνοντας αφορμή από ορισμένα ακραία φαινόμενα εικονολατρίας, πίστευε πως η χριστιανική πίστη παρέκλινε στην ειδωλολατρία. Στην ουσία όμως εξέφραζε δικές του ανεικονικές απόψεις, οι οποίες ήταν βαθύτατα επηρεασμένες από την ανεικονική ιουδαϊκή και ισλαμική πίστη. Η αναταραχή ήταν αφάνταστη. Η αυτοκρατορία χωρίστηκε σε δύο φοβερά αντιμαχόμενες ομάδες, τους εικονομάχους και τους εικονολάτρες. Οι διώξεις φοβερές. Μεγάλες πατερικές μορφές ανάλαβαν να υπερασπίσουν την ορθόδοξη πίστη.  Στα 787 συγκλήθηκε η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, η οποία διατύπωσε με ακρίβεια την οφειλόμενη τιμή στις ιερές εικόνες. Σε αυτή επίσης διευκρινίστηκαν και άλλα δυσνόητα σημεία της χριστιανικής πίστεως, έτσι ώστε να έχουμε πλήρη αποκρυστάλλωση του ορθοδόξου δόγματος και να ομιλούμε για θρίαμβο της Ορθοδοξίας μας.

      Η  εικόνα στην Ορθοδοξία μας δεν αποτελεί αντικείμενο λατρείας, αλλά λειτουργεί αποκλειστικά ως μέσον τιμής του εικονιζόμενου προσώπου. Ακόμα και ο Χριστός μπορεί να εικονισθεί, διότι έγινε άνθρωπος. Μάλιστα όποιος αρνείται τον εικονισμό του Χριστού αρνείται ουσιαστικά την ανθρώπινη φύση Του! Οι μεγάλοι Πατέρες και διδάσκαλοι της Εκκλησίας μας, που αναδείχθηκαν μέσα από τη λαίλαπα της εικονομαχίας, διατύπωσαν το ορθόδοξο δόγμα με προσοχή και ευλάβεια. Η προσκύνηση της ιερής εικόνας του Χριστού και των άλλων ιερών προσώπων του Χριστιανισμού δεν είναι ειδωλολατρία, όπως κατηγορούνταν από τους εικονομάχους, διότι η τιμή δεν απευθύνεται στην ύλη, αλλά στο εικονιζόμενο πρόσωπο, καθότι «η της εικόνος τιμή επί το πρωτότυπον διαβαίνει» (Μ.Βασίλειος P.G. 32,149) και «Προσκυνούμεν δε ταις εικόσιν ου τη ύλη προσφέροντες την προσκύνησιν, αλλά δι΄αυτών τοις εν αυταίς εικονιζομένοις» (Ι. Δαμασκ. P.G.94 1356).Η  ευλογία και η χάρη που λαμβάνει ο πιστός από την προσκύνηση των ιερών εικόνων δίνεται από το ζωντανό ιερό πρόσωπο και όχι από την ύλη της εικόνας.

      Η εικόνα έχει τεράστια ποιμαντική χρησιμότητα. Μια εικόνα, σύμφωνα με  γλωσσική έκφραση, αξίζει περισσότερο από χίλιες λέξεις. Αυτό σημαίνει ότι μέσω της εκκλησιαστικής εικονογραφίας οι πιστοί βοηθούνται να αναχθούν στις υψηλές πνευματικές θεωρίες και στο θείον.

           Βεβαίως η ηρεμία δεν αποκαταστάθηκε, διότι εξακολουθούσαν να βασιλεύουν εικονομάχοι αυτοκράτορες. Στα 843 η ευσεβής αυτοκράτειρα Θεοδώρα, επίτροπος του ανήλικου γιου της Μιχαήλ του Γ΄, έθεσε τέρμα στην εικονομαχική έριδα και συνετέλεσε στο θρίαμβο της Ορθοδοξίας.

           Οι Πατέρες όρισαν να εορτάζεται  ο θρίαμβος του ορθοδόξου δόγματος την πρώτη Κυριακή των Νηστειών για να δείξει στους πιστούς πως ο πνευματικός μας αγώνας θα πρέπει να συνδυάζεται με την ορθή πίστη για να είναι πραγματικά αποτελεσματικός. Νηστεία και ασκητική ζωή έχουν και άλλες αιρέσεις ή θρησκείες, και μάλιστα με πολύ αυστηρότερους κανόνες άσκησης. Όμως αυτό δε σημαίνει ότι μπορούν αυτοί οι άνθρωποι να σωθούν και να ενωθούν με το Θεό. Η σωτηρία είναι συνώνυμη με την αλήθεια, αντίθετα η πλάνη και το ψεύδος οδηγούν σε αδιέξοδα και εν τέλει στην απώλεια.

Η ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ ΜΑΣ ΕΙΚΟΝΑΣ

            Η πρώτη Κυριακή των Νηστειών ονομάζεται Κυριακή της Ορθοδοξίας. Η Εκκλησία μας την ημέρα αυτή πέτυχε έναν από τους πιο μεγάλους θριάμβους της: κατατρόπωσε οριστικά τους αιρετικούς εικονομάχους.

            Οι Πατέρες της Ζ΄ Οικ. Συνόδου αποφάσισαν ν’ αναστηλώσουν τις άγιες εικόνες  στις Εκκλησίες μας. Τα εγκαίνια της αναστήλωσης έγιναν στις 29 Μαρτίου του 867 μ. Χ. από τον πατριάρχη στο Ναό της Αγίας Σοφίας ΚΠόλεως.

            Δικαιολογημένα λοιπόν η Εκκλησία γιορτάζει με λαμπρότητα την αναστήλωση των αγίων εικόνων. Δεν πρόκειται για ένα απλό θέμα, αλλά για ένα γεγονός που καθορίζει την πνευματική στάση της Εκκλησίας.

            Οι εικόνες δεν είναι μόνο ό, τι φαίνονται, δηλ. ξύλα, χρώματα και ψηφίδες. Είναι το Ευαγγέλιο συνεχώς ανοιχτό που μπορούν να το διαβάζουν αγράμματοι  και εγγράμματοι. Τα ειδωλολατρικά αγάλματα επειδή  είναι ψεύτικα χωρίς πρόσωπο δεν έχουν αιώνιο αντίκρισμα. Γι’ αυτό και κάθε εικόνα είναι ο αισθητός χώρος που επενεργεί το Πνεύμα το Άγιο. Πρόκειται  για σχέση Θεού- ανθρώπου- κτίσης. 

            Με τέτοια συνείδηση αγιογραφούσαν οι βυζαντινοί αγιογράφοι. Η βυζαντινή εικονογραφία δεν έχει καμία σχέση με την κοσμική ζωγραφική. Γιατί αυτή εκφράζει το φυσικό, ενώ η αγιογραφία το υπερφυσικό, το τέλειο, τη θέωση, που είναι πέρα από τα αισθητά πράγματα.

            Βέβαια όποιος δεν διαθέτει πνευματικές προϋποθέσεις δεν μπορεί να κατανοήσει τον μυστικό κόσμο των ιερών εικόνων, γι’ αυτό και τις κατηγορούν ως άτεχνες και αφύσικες. Δεν είναι « όμορφες». Για να κατανοήσουμε τις άγιες εικόνες  πρέπει να κάνουμε ό, τι έκαναν και οι σωστοί αγιογράφοι: άσκηση, νηστεία , προσευχή, κάθαρση. Τότε μόνο μπορεί να μας αποκαλυφθεί ο υπερκόσμιος κόσμο ς και ο χαρακτήρας της βυζαντινής τέχνης.

            Και κάτι πιο σπουδαιότερο: Η αναστήλωση των αγίων εικόνων έγινε. Υπάρχει όμως και μια άλλη εικόνα η οποία δεν έχει αναστηλωθεί, αλλά βρίσκεται πεταμένη στη λάσπη. Πρόκειται για τη δική μας εικόνα. Είμαστε εικόνες που μας έπλασε ο Θεός « κατ’ εικόνα» δική Του , για να γίνουμε « καθ’ ομοίωση» σαν τη δυική Του εικόνα.

            Δυστυχώς εμείς ζούμε με τέτοιο τρόπο που εξαχρειώνουμε καθημερινά την εικόνα μας.

            Αλήθεια, εμείς αυτή  την εικόνα πότε θα την αναστηλώσουμε;          

π.γ.στ.

ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ

            Όποιος δεν έχει βαθιές θεολογικές γνώσεις, αλλά παραμένει στις στοιχειώδεις ιστορικές αντιλήψεις, υπάρχει ο κίνδυνος  να παρασυρθεί από την άποψη ότι το κίνημα των εικονομάχων την εποχή του Βυζαντίου κατά τον Ζ ΄αι. μ. .Χ., αποτελούσε μια προσπάθεια που αποσκοπούσε στην αναμόρφωση της εκκλησιαστικής ζωής. Θα μπορούσε δηλ. να ονομάσει τους εικονομάχους αναμορφωτές και ριζοσπάστες.

            Η αντίληψη αυτή δεν είναι σωστή, γιατί η εικονομαχία μπορεί βέβαια να ξεκίνησε με την πρόφαση  της προόδου και στη σωστότερη ευσέβεια, αλλά η ιστορία της αποδεικνύει ότι, απόκτησε άλλες διαστάσεις αν αξιολογηθεί με πνευματικά κριτήρια.

            Αν κρίνουμε το κίνημα αυτό με αυστηρά πνευματικά κριτήρια, η εικονομαχία είναι ένα κίνημα βαθιά συντηρητικό. Πρόκειται για μια έκφραση του ανθρώπου που  δυσκολεύεται να κατανοήσει και να αποδεχθεί ελεύθερα  το μυστήριο της σάρκωσης του Λόγου του Θεού.

            Στην Π .Διαθήκη εικόνες και παραστάσεις ήταν απαγορευμένες για να προφυλαχθεί ο λαός από τον κίνδυνο της ειδωλολατρίας. Επίσης με την απαγόρευση των εικόνων προφυλάσσεται η αίσθηση της υπερβατικότητας του Θεού. Το βιβλίο της Γένεσης είναι γεμάτο από ανθρωπομορφικές  συμβάσεις μεταξύ Θεού και ανθρώπων που γίνονται αντιληπτές με τη γλώσσα των εικόνων. Συνεπώς οι ι. συγγραφείς δεν απορρίπτουν την εικόνα, αλλά διατηρούν μια επιφύλαξη στη χρήση της, επειδή γνωρίζουν την τάση που έχει ο λαός να στρέφεται προς τον πειρασμό της ειδωλολατρίας .Μ’ άλλα λόγια η απαγόρευση των εικόνων στην Π.Δ. έχει παιδαγωγικό χαρακτήρα, όπως και άλλα στοιχεία της Παλαιάς Οικονομίας.

            Σε τελική ανάλυση η βαθύτερη ιδέα της Π. Δ.  είναι ότι ο άνθρωπος πλασμένος κατ΄ εικόνα Θεού, όχι όμως ενός Θεού που είναι εξιδανικευμένη εικόνα του ανθρώπου,  ενός Θεού απόλυτα  υπερβατικού, που απαγορεύεται να φτιάξη κανείς την εικόνα Του.  Μόνο ο άνθρωπος έχει το προνόμιο να αποτελεί τη ζωντανή εικόνα του Θεού στη γη.

            Όταν όμως έρχεται  ο Χριστός στον κόσμο αυτές οι απόψεις της Π. Δ. αλλάζουν. Ο άκτιστος Θεός προσλαμβάνει την κτιστή φύση, για να τη θεώσει και να την αφθαρτοποιήσει. Ο Θεός έρχεται πολύ κοντά στον άνθρωπο για να γίνει ο άνθρωπος κατά χάριν Θεός. Ο υπερβατικός      Θεός χωρίς να χάσει την υπερβατικότητα του, γίνεται ο Εμμανουήλ. Στο πρόσωπο του Χριστού φανερώνεται η ενότητα του Θεού  και του ανθρώπου. Ενώ ο άνθρωπος είναι μία ατελής εικόνα του Θεού, ο Χριστός είναι το απαύγασμα της δόξας και μοναδική εικόνα του αόρατου Θεού. Έτσι στο πρόσωπο του Χριστού  αποκαλύπτεται ο Θεός. « ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα».

                        Ως συνέπεια όλων αυτών η Εκκλησία χρησιμοποίησε από την αρχή  τις εικόνες. Στην αρχή σαν σύμβολα και αλληγορία για να φτάσει αργότερα στην ανάπτυξη και καθιέρωση της ιεράς τέχνης της αγιογραφίας- εικονογραφίας που αποτελεί ένα τρόπο αισθητοποίησης της χριστιανικής αλήθειας, των δογμάτων της.

            Οι εικόνες δεν αποτελούν για τον ορθόδοξο πιστό στοιχεία ειδωλολατρίας, όπως μας κακολογούν οι προτεστάντες, αλλά είναι ομολογία πίστεως, ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος.

            Η ύλη δεν απορρίπτεται, αλλά χρησιμοποιείται για να εκφράσει  με αισθητό τρόπο τα γεγονότα της ιεράς ιστορίας. Λ.χ. ο χριστιανικός Ναός είναι ο νέος κόσμος εν Χριστώ. Αυτό όμως δεν θα μπορούσε να γίνει κατανοητό, αν ο Ναός δεν ήταν ιστορημένος. Παντού βλέπει κανείς ιερά πρόσωπα και ιερά γεγονότα. Η Εκκλησία πήρε την τέχνη και την έκανε διάκονο του μυστηρίου της σωτηρίας.

            Αφού λοιπόν το ανθρώπινο πρόσωπο αποτελεί τη μοναδική δυνατότητα εξεικόνησης του Θεού, η εκκλησιαστική εικόνα που αποσκοπεί να δείξει το ανεπανάληπτο γεγονός του ανθρώπινου προσώπου, είναι η μόνη που μπορεί να επιχειρήσει το παράδοξο της εξεικόνησης του Θεού. Όσοι δεν γνωρίζουν τη θεολογία της Εκκλησίας σκανδαλίζονται σ’ αυτό το σημείο και τους καθιστά εικονομάχους.

            Ποτέ οι εικονομάχοι και οι άλλοι αιρετικοί δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν τη θέση της εικόνας στη ζωή της Εκκλησίας και τη Θ. Λατρεία. Εκτός της παρεξήγησης του νοήματος της εικόνας τους σκανδάλιζε πάντα και η λατρευτική χρήση της.

            Δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τον άγ. Ι. Δαμασκηνό, τον υπερασπιστή των αγίων εικόνων που έλεγε: « ου προσκυνώ την ύλη, προσκυνώ τον της ύλης δημιουργό, τον ύλην δι’ εμέ γενόμενον, και δι’ ύλης την σωτηρίαν μου εργασάμενον τη ύλη δι’ ης η σωτηρία μου είργασται».

            Η ορθόδοξη βυζαντινή εικόνα αναπαριστά με υλικά μέσα το κτιστό όπως εισέρχεται στη δόξα του ακτίστου. Έχει δηλ. χαρακτήρα εσχατολογικό. Η τέχνη της αγιογραφίας μας αποκαλύπτει από του νυν την αλήθεια  των προσώπων και των γεγονότων, όπως θα λάμψει στα έσχατα.

            Μ’ αυτά που είπαμε κατανοούμε φαντάζομαι τώρα γιατί ο θρίαμβος των εικόνων γιορτάζεται σήμερα Κυριακή της Ορθοδοξίας. Η αναστήλωση των αγίων εικόνων δεν σημαίνει δικαίωση των υπερβολών των αφελών εικονόφιλων, αλλά στάση της ορθόδοξης εικόνας στη θέση που δικαιούται στα πλαίσια της εκκλησιαστικής ζωής.

π.γ.στ.