Σε ένα τροπάριο προς τιμήν της Παναγίας («Θεοτοκίου») στον
κυριακάτικο ‘Όρθρο του βαρέως ήχου θα βρούμε τη φάση που απευθύνεται σ’ εκείνη
«ου γαρ τους υπευθύνους τη αμαρτία έσωσας τεκούσαν την σωτηρίαν». Άραγε, η
φράση «τους υπευθύνους τη αμαρτία» έχει την έννοια «τους υπεύθυνους για την
αμαρτία» (όπως εκ πρώτης όψεως φαίνεται» η μήπως όχι;
Δεύτερο
συνθετικό της λέξης «υπεύθυνος» είναι το ουσιαστικό «(η) εύθυνα» [γενική της
«ευθύνης», απ’ όπου με αναλογικό σχηματισμό προέκυψε νέα ονομαστική «(η)
ευθύνη»]. Με τη σειρά της η «εύθυνα» προέρχεται από το ρήμα «ευθύνω» (η «ιθύνω») που αρχική σημασία έχει «κάνω
κάτι να είναι ευθύ, ίσιο) και κατ΄ επέκταση «διευθύνω», «κυβερνώ». Έτσι,
«εύθυνα» είναι η ενέργεια του να κάνει κάποιος κάτι να είναι ευθύ, και κατ’
επέκταση η διόρθωσή του (όταν δεν είναι ευθύ), Στη αρχαία Αθήνα, μάλιστα, είχε την ειδικότερη
σημασία του απολογισμού, της λογοδοσίας στην οποία υπόκειται κάθε δημόσιος
λειτουργός κατά την ολοκλήρωση τη δημόσιας υπηρεσίας του.
Ο « υπεύθυνος»
ήταν υπόλογος, ο υπόχρεος σε λογοδοσία και με μια ειδικότερη σημασία ο ένοχος,
ενώ ο «ανεύθυνος» (ήταν διαφοροποίηση από τη σημερινή σημασία) εκείνος που δεν φέρει ευθύνη για κάτι, που δεν έχει
να δώσει λόγο για κάτι, και κατ΄ επέκταση ο αθώος. Η αντίθεση μεταξύ
«υπεύθυνου» και «ανεύθυνου» φαίνεται ανάγλυφα σε μια ομιλία του αγίου Επιφανίου
Κύπρου για το Μέγα Σάββατο, όπου θα συναντήσουμε έναν εκπληκτικό καταιγισμό
ρητορικών αντιθέσεων. «Μετά των δούλων ο Δεσπότης, μετά των νεκρών ο Θεός, μετά
των εν σκότει το ανέσπερον φως, μετά των
αιχμαλώτων ο ελευθερωτής , και μετά των κατωτάτω ο υπεράνω των ουρανών». Στη φράση «μετά των υπευθύνων ο ανεύθυνος»,
ως «υπεύθυνοι» νοούνται οι άνθρωποι, όντας υπόχρεοι σε λογοδοσία, ενώ ως
«ανεύθυνος» νοείται ο Χριστός, όντας μη
υπόλογος σε κάτι, και επομένως αθώος.
Τώρα το
επίθετο «υπεύθυνος», όταν συναντάται με δοτική, είχε την ειδικότερη σημασία
«εκείνος που υπόκειται σε κάτι». Στο απόσπασμα του θεοτοκίου, επομένως με το
οποίο ξεκινήσαμε, η φράση «τους υπευθύνους τη αμαρτία» θα πρέπει να αποδοθεί
εις «εκείνους που υπόκεινται στην αμαρτία», ενώ συνολικά το απόσπασμα που
παραθέσαμε μπορεί να αποδοθεί ως εξής:
«διότι του [Παναγία], γεννώντας τη σωτηρία, έσωσας εκείνους που υπόκεινται στην
αμαρτία [δηλαδή τους ανθρώπους]».
Ανδρέας Μοράτος, «ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ», φ.
1190
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου