Μετὰ τὸν 5ο αἰῶνα μ.Χ. καὶ τὴ διάλυση τοῦ δυτικοῦ μέρους τῆς Ῥωμαϊκῆς Οἰκουμένης, ἡ Εὐρώπη μεταβάλλεται ριζικὰ. Γότθοι, Φράγκοι, Σάξονες, Λογγοβάρδοι καὶ ἄλλες γερμανικὲς φυλὲς ἐγκαθίστανται στὰ παλαιὰ ρωμαϊκὰ ἐδάφη καὶ συγκροτοῦν νέες πολιτικὲς μορφές. Τὴν ἴδια περίοδο, ὁ Χριστιανισμὸς ἐπεκτείνεται καὶ στὸν δυτικὸ αὐτὸ κόσμο. Βασιλεῖς βαπτίζονται, ναοὶ χτίζονται, ἐπίσκοποι ἀναλαμβάνουν ρόλο καὶ χριστιανικὰ σύμβολα κυριαρχοῦν δημόσια. Ἡ συμβατικὴ ἱστοριογραφία βλέπει, σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο, σχεδὸν αὐτονόητα τὴ γέννηση τῆς «χριστιανικῆς Εὐρώπης». Ἀλλὰ ἐδῶ βρίσκεται μία ἀπὸ τὶς βαθύτερες συγχύσεις τῆς ἱστορικῆς ἀναγνώσεως.
Διότι ἄλλο πράγμα εἶναι ἡ χριστιανοποίηση καὶ ἄλλο ἡ πρόσληψη τοῦ Χριστοῦ.
Χριστιανοποίηση σημαίνει κυρίως μία ἐξωτερικὴ μεταβολή. Ἕνας λαὸς βαπτίζεται, ἀλλάζει δημόσιες τελετές, χτίζει ναούς, καταργεῖ παλαιὰ εἴδωλα, υἱοθετεῖ νέα ἑορτολόγια καὶ ἐντάσσει τὸ χριστιανικὸ στοιχεῖο στὴ δημόσια ζωή του. Ἡ κοινωνία παύει νὰ εἶναι φανερὰ παγανιστική. Τὰ σύμβολα ἀλλάζουν. Ἡ δημόσια μορφὴ μεταμορφώνεται.
Ἡ πρόσληψη τοῦ Χριστοῦ, ὅμως, σημαίνει κάτι πολὺ βαθύτερο. Δὲν σημαίνει ἀλλαγὴ συμβόλων ἀλλὰ ἀλλαγὴ κέντρου ἀναφορᾶς τοῦ ἀνθρώπου. Σημαίνει μεταμόρφωση τῆς ἀνθρωπολογίας. Σημαίνει ὅτι ἐκεῖ ποὺ πρὶν βρισκόταν στὸ κέντρο ἡ φυλή, ἡ δύναμη, ὁ πόλεμος, ἡ κυριαρχία καὶ ἡ βία, τώρα τίθεται ὁ σταυρωμένος Χριστός. Δηλαδή ἡ ταπείνωση, ἡ μετάνοια, ἡ θυσία, ἡ συγχώρηση, ἡ ἀγάπη καὶ ἡ κοινωνία προσώπων.
Μία κοινωνία δὲν ἔχει προσλάβει πραγματικὰ τὸν Χριστὸ ἐπειδὴ γέμισε ναούς. Τὸ κριτήριο εἶναι βαθύτερο. Ποιὸς γίνεται τὸ πρότυπο τοῦ ἀνθρώπου; Ποιὸν θαυμάζει βαθύτερα μία κοινωνία; Τὸν κατακτητὴ ἢ τὸν μάρτυρα; Τὸν πολεμιστὴ ἢ τὸν ὅσιο; Τὸν κυρίαρχο ἢ τὸν μετανοοῦντα; Τὸν ἰσχυρὸ ἢ ἐκεῖνον ποὺ θυσιάζεται γιὰ τὸν ἄλλον;
Ἀλλὰ γιατί οἱ γερμανικὲς φυλὲς χριστιανοποιοῦνται; Ὄχι πρωτίστως ἐπειδὴ μεταμορφώνονται ἐσωτερικὰ ἀπὸ τὸ Εὐαγγέλιο, ἀλλὰ ἐπειδὴ χρειάζονται μία νέα μορφὴ ἑνότητος. Ὁ κόσμος τους εἶναι κατακερματισμένος, φυλετικός, βίαιος καὶ διαρκῶς ἐμπόλεμος. Μικρὲς πολεμικὲς ἀριστοκρατίες συγκρούονται συνεχῶς, ἐνῶ ἡ κατάρρευση τῆς Ῥωμαϊκῆς διοικητικῆς δομῆς ἀφήνει πίσω της κενὸ νομιμοποιήσεως καὶ συνοχῆς. Ὁ Χριστιανισμὸς προσφέρει κάτι ποὺ οἱ φυλετικὲς θρησκεῖες δὲν μποροῦν πλέον νὰ προσφέρουν — μία καθολικὴ γλώσσα νομιμοποιήσεως, μία κοινὴ κοσμοεικόνα, μία ὑπερφυλετικὴ ἀρχὴ ἑνοποιήσεως. Προσφέρει θεσμούς, γραμματεία, μορφωμένο κλῆρο, διοικητικὴ συνέχεια καὶ κυρίως μία νέα ἱερὴ γλώσσα ποὺ μπορεῖ νὰ συγκρατήσει πολιτικὰ ἑτερόκλητους κόσμους. Ἡ χριστιανοποίηση γίνεται ἔτσι ὄχι πνευματικὴ ἐπιλογή ἀλλὰ καὶ ἱστορικὴ ἀνάγκη. Τὸ πρόβλημα, ὅμως, βρίσκεται ἀκριβῶς ἐδῶ· ἄλλο πράγμα εἶναι νὰ χρησιμοποιεῖς τὸν Χριστιανισμὸ γιὰ νὰ δημιουργήσεις ἐξωτερικὴ ἑνότητα καὶ ἄλλο νὰ προσλαμβάνεις πραγματικὰ τὸν σταυρωμένο Χριστὸ ὡς νέο κέντρο τοῦ κόσμου σου.
Ἐὰν θέλει κανείς νὰ δεῖ τί σημαίνει πραγματικὴ πρόσληψη τοῦ Χριστοῦ, πρέπει νὰ στραφεῖ πρῶτα στὴν Ἀνατολὴ τῶν πρώτων αἰώνων. Ἡ Ἐκκλησία δὲν γεννήθηκε μέσα ἀπὸ θριάμβους καὶ στρατιωτικὲς νίκες. Γεννήθηκε μέσα ἀπὸ τοὺς διωγμούς. Ἐπὶ τρεῖς αἰῶνες οἱ Χριστιανοὶ σέρνονται στὰ δικαστήρια, βασανίζονται, φυλακίζονται, σταυρώνονται, ρίχνονται στὰ θηρία, χάνουν περιουσίες, τιμές καὶ ζωή. Καὶ ὅμως δὲν ἀπαντοῦν μὲ στρατοὺς. Δὲν δημιουργοῦν παραστρατιωτικὰ σώματα. Δὲν ζητοῦν ἐκδίκηση. Δὲν μετατρέπουν τὸ Εὐαγγέλιο σὲ πρόγραμμα κυριαρχίας.
Ὁ ἅγιος γίνεται μεγαλύτερο πρότυπο ἀπὸ τὸν στρατηγό. Ὁ μάρτυρας γίνεται μεγαλύτερος ἀπὸ τὸν νικητή. Ἡ ἀσκητικὴ ζωὴ γίνεται ἀνώτερη ἀπὸ τὴν πολιτικὴ δύναμη. Ἀκόμη καὶ ὅταν ἡ αὐτοκρατορία γίνεται χριστιανική, τὸ βαθύτερο πρότυπο παραμένει ὁ ἄνθρωπος ποὺ νικᾷ τὸν ἑαυτό του καὶ ὄχι ὁ ἄνθρωπος ποὺ κατακτᾷ τοὺς ἄλλους.
Γι’ αὐτὸ καὶ στὴ Ρωμανία, παρὰ τὰ τεράστια λάθη, τὶς πτώσεις καὶ τὶς ἀντιφάσεις της, ἡ ἐξουσία δὲν γίνεται ποτέ αὐταξία. Ὁ αὐτοκράτωρ δὲν εἶναι θεός. Δὲν εἶναι ἀλάθητος. Δὲν βρίσκεται ὑπὲρ τοῦ Εὐαγγελίου. Ἡ Ἐκκλησία διαρκῶς τὸν καθρεφτίζει μπροστὰ στὸν Χριστό. Ἅγιοι, μοναχοὶ, ἐπίσκοποι καὶ Πατέρες ἐλέγχουν βασιλεῖς, συγκρούονται μὲ ἐξουσίες, ἐξορίζονται, φυλακίζονται. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος συγκρούεται μὲ τὴν αὐτοκρατορικὴ αὐλή καὶ πεθαίνει ἐξόριστος. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητὴς βασανίζεται γιὰ νὰ μὴν προδώσει τὴν πίστη. Οἱ εἰκονομάχοι αὐτοκράτορες συγκρούονται μὲ μοναχοὺς καὶ λαό. Ἡ ἐξουσία δὲν νομιμοποιεῖται αὐτόματα. Κρίνεται.
Ἀκριβῶς ἐδῶ φαίνεται ἡ μεγάλη διαφορά μὲ τὴ γέννηση τῆς Δύσεως.
Οἱ γερμανικὲς φυλὲς πράγματι χριστιανοποιήθηκαν. Βαπτίσθηκαν, ἔχτισαν ναούς, δέχθηκαν ἐπισκόπους καὶ ἐπικαλέσθηκαν τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ. Δὲν προσέλαβαν, ὅμως, πραγματικὰ τὸν Χριστό. Δὲν μεταβλήθηκε τὸ βαθύτερο κέντρο τοῦ κόσμου τους. Ἀντὶ νὰ μεταμορφωθοῦν ἀπὸ τὸ Εὐαγγέλιο, ἐνέταξαν τὸ Εὐαγγέλιο στὸν δικό τους κόσμο.
Τὸ παλαιὸ ἦθος παρέμεινε σχεδὸν ἀκέραιο. Ἡ δύναμη συνέχισε νὰ εἶναι ἡ ἀνώτατη ἀξία. Ὁ πολεμιστὴς παρέμεινε τὸ πρότυπο τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ κυριαρχία παρέμεινε σκοπός. Ἡ βία θεωρήθηκε φυσικὸ μέσο τάξεως. Ἡ φυλὴ παρέμεινε βαθύτερη ταυτότητα ἀπὸ τὴν οἰκουμένη. Ἀκόμη καὶ ὁ Χριστιανισμὸς χρησιμοποιήθηκε συχνὰ γιὰ νὰ νομιμοποιήσει αὐτὸ τὸ σύστημα.
Ἐδῶ χρειάζεται μία κρίσιμη διευκρίνιση. Δὲν μιλᾶμε γιὰ μία ἀπόλυτη ἀπουσία τοῦ Χριστοῦ στὴ Δύση, οὔτε γιὰ ἕναν κόσμο ὅπου δὲν ὑπῆρξαν ἅγιοι, ὁμολογητὲς καὶ γνήσιες μορφὲς πνευματικῆς ζωῆς. Ἡ Ἐκκλησία μέχρι τὸ Σχίσμα παραμένει ἀκόμη ἑνιαῖα καὶ ἡ Χάρη τοῦ Θεοῦ δὲν παύει νὰ ἐνεργεῖ. Ἡ Δύση γεννᾷ ἁγίους, μοναχικὰ κινήματα καὶ μορφὲς βαθειᾶς πίστεως. Ὅταν, ὅμως, μιλᾶμε γιὰ τὴν πρόσληψη ἢ μὴ τοῦ Χριστοῦ, ἀναφερόμαστε στὸ κυρίαρχο κοινωνικὸ καὶ πολιτικὸ ρεύμα, δηλαδή στὸ τί τελικὰ ζυμώνει βαθύτερα τὴν δημόσια ζωή καὶ τὴν ἀντίληψη τῆς ἐξουσίας. Καὶ ἐδῶ βρίσκεται ἡ μεγάλη διαφορά μὲ τὴ Ρωμανία. Στὴν Ἀνατολὴ ἡ Ἐκκλησία, παρὰ τὶς πτώσεις καὶ τὶς ἀντιφάσεις της, παραμένει ὁ βαθὺς ζυμωτὴς τῆς πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς ζωῆς, καθρεφτίζοντας διαρκῶς τὴν ἐξουσία μπροστὰ στὸ Εὐαγγέλιο. Στὴ Δύση, ἀντιθέτως, τὸ κυρίαρχο ρεύμα εἶναι αὐτὸ ποὺ βαθμιαία ἐντάσσει τὴν Ἐκκλησία στὴ λογικὴ τῆς κυριαρχίας καὶ ὄχι τὴν κυριαρχία στὴ θεραπεία τοῦ Εὐαγγελίου.
Ἂν ὁ Χριστὸς εἶχε πραγματικὰ προσληφθεῖ, θὰ περίμενε κανείς ἄλλη τροχιά. Θὰ περίμενε τὸ μαρτύριο νὰ γίνει ἀνώτερο πρότυπο ἀπὸ τὴ στρατιωτικὴ δόξα. Θὰ περίμενε ὁ ὅσιος νὰ ξεπεράσει τὸν πολεμιστή. Θὰ περίμενε ἡ ἐξουσία νὰ μεταμορφωθεῖ σὲ διακονία. Ἀντὶ τούτου, βλέπουμε τὸν Χριστιανισμὸ νὰ προσαρμόζεται σὲ μία κουλτούρα δυνάμεως καὶ νὰ τὴν καθαγιάζει.
Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι μέσα στὴ Δύση ἐξέλιπαν παντελῶς ῥεύματα πραγματικῆς προσλήψεως τοῦ Χριστοῦ. Ἀκόμη καὶ μέσα σὲ μία κοινωνία ποὺ κυριαρχεῖται ἀπὸ λογικὲς δυνάμεως, ἀναδύονται κατὰ καιροὺς μορφὲς βαθειᾶς εὐαγγελικῆς ζωῆς, ἀδελφότητες, μοναχικὰ ρεύματα καὶ πνευματικοὶ ἄνθρωποι ποὺ ἀναζητοῦν ὄχι τὴν κυριαρχία ἀλλὰ τὸν σταυρικὸ Χριστό. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι κείμενα ὅπως ἡ Μίμησις τοῦ Χριστοῦ ἀποκτοῦν τόσο βαθιὰ ἀπήχηση, φανερώνοντας μία διαρκῆ δίψα γιὰ προσωπικὴ μετάνοια, ταπείνωση καὶ ἐσωτερικὴ κοινωνία μὲ τὸν Χριστό. Ἴσως μάλιστα μέσα στοὺς αἰῶνες νὰ διατηρήθηκαν — συχνὰ ἐν κρυπτῷ — μικρὲς πνευματικὲς παραδόσεις πραγματικῆς προσλήψεως τοῦ Χριστοῦ, ποὺ ὅμως δὲν ἔγιναν ποτέ κυρίαρχο κοινωνικὸ παράδειγμα ἀλλὰ παρέμειναν ὡς σιωπηλὲς μαρτυρίες μιᾶς ἄλλης δυνατότητος. Ἡ ἱστορία, τῶν λαῶν κρίνεται τελικὰ ἀπὸ τὸ κυρίαρχο ρεύμα ποὺ διαμορφώνει τὴ δημόσια ζωή καὶ ὄχι ἀπὸ τὶς μειοψηφικὲς ἐξαιρέσεις, ὅσο σημαντικὲς καὶ ἂν εἶναι.
Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ Καρλομάγνος εἶναι τόσο συμβολικὸ πρόσωπο. Στὸ κέντρο τοῦ νέου κόσμου δὲν ἀναδεικνύεται ἕνας μάρτυρας, ἕνας ἀσκητὴς ἢ ἕνας ὅσιος. Ἀναδεικνύεται ἕνας κατακτητής. Δὲν δοξάζεται πρῶτα ἡ ἁγιότητα ἀλλὰ ἡ δύναμη. Καὶ ὁ πάπας παύει βαθμιαία νὰ λειτουργεῖ ὡς ποιμένας ποὺ καθρεφτίζει τὴν ἐξουσία στὸ Εὐαγγέλιο καὶ γίνεται νομιμοποιητὴς κυριαρχίας. Καθαγιάζει βασιλεῖς, ἐπικυρώνει πολέμους καὶ συγκροτεῖ μία νέα ἱεροποιημένη πολιτικὴ τάξη.
Ἐδῶ βρίσκεται καὶ ἡ ἀνάγκη μιᾶς νέας ἱστορικῆς ἀναγνώσεως τῆς Δύσεως.
Ἡ κυρίαρχη ἀφήγηση παρουσιάζει τὴ Δύση ὡς φυσικὴ συνέχεια τῆς Ἑλλάδος, τῆς Ρώμης καὶ τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ὅμως αὐτὴ ἡ εἰκόνα δὲν μπορεῖ νὰ ἐξηγήσει πῶς ἀπὸ τὸ Εὐαγγέλιο τῆς θυσίας γεννᾶται βαθμιαία μία θεολογία κυριαρχίας. Δὲν μπορεῖ νὰ ἐξηγήσει πῶς ἀπὸ τὸν σταυρωμένο Χριστὸ προκύπτει μία ἱστορία ἀλλεπάλληλων σταυροφοριῶν, ἱεροποιημένης βίας, συγκεντρωτισμοῦ καὶ ἐπιβολῆς.
Τὸ πρόβλημα δὲν βρίσκεται σὲ κάποιες «παρεκκλίσεις» ἑνὸς κατὰ βάθος χριστιανικοῦ κόσμου. Τὸ πρόβλημα βρίσκεται στὴ γέννηση τοῦ ἴδιου τοῦ δυτικοῦ σχήματος.
Ἡ Δύση δὲν γεννιέται ὡς φυσικὴ συνέχεια τῆς Ρωμανίας. Γεννιέται ἀπὸ μία βαθιὰ μετατόπιση τοῦ πνευματικοῦ προσανατολισμοῦ τοῦ δυτικοῦ μέρους τῆς αὐτοκρατορίας μετὰ τὴν ἐπικράτηση τοῦ γερμανικοῦ κόσμου καὶ τοῦ βαρβαρικοῦ του ἤθους. Δὲν ἀπορρίπτει φανερὰ τὸν Χριστό. Χρησιμοποιεῖ, ὅμως, τὴ γλῶσσα Του γιὰ νὰ ἐξυπηρετήσει μία ἱστορικὴ λατρεία δυνάμεως καὶ κοσμικῆς κυριαρχίας, τὴν ὁποία ποτὲ δὲν ἀπέβαλε πραγματικά.
Ἴσως, λοιπόν, τὸ μεγαλύτερο πρόβλημα νὰ μὴν εἶναι μόνο ὅσα συνέβησαν στὴ γέννηση τῆς Δύσεως ἀλλὰ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ἡ ἱστορία της γράφτηκε καὶ ἑρμηνεύθηκε. Διότι ὅσο ἡ Δύση παρουσιάζεται ὡς αὐτονόητη συνέχεια τοῦ Χριστιανισμοῦ καὶ τῆς Ρωμανίας, οἱ βαθύτερες ἀντιφάσεις τοῦ νεώτερου κόσμου μοιάζουν ἀκατανόητες.
Ἴσως, λοιπόν, τὸ πραγματικὸ ζήτημα νὰ εἶναι ἂν θὰ γραφεῖ ποτὲ ὀρθὰ αὐτὴ ἡ ἱστορία· ὄχι γιὰ νὰ δικαιωθεῖ ἕνα παρελθὸν ἢ νὰ καταδικασθεῖ ἕνας πολιτισμός, ἀλλὰ γιὰ νὰ ἀποκτήσουν νόημα ὅσα συμβαίνουν στὸν κόσμο μέχρι σήμερα. Διότι χωρὶς ὀρθὴ διάγνωση τῆς ἱστορικῆς γενέσεως, καμία πραγματικὴ κατανόηση τοῦ παρόντος δὲν εἶναι δυνατή.
