Της Σοφίας Μιχαηλίδου,
Μπορείτε να φανταστείτε πώς θα ήταν ένα δικαστήριο, στο οποίο οι υποθέσεις θα αναλύονται σε λίγα μόνο λεπτά λόγω της ύπαρξης έξυπνων ψηφιακών βοηθών που θα συμβάλλουν στην διευκόλυνση και εγρήγορση του δικαστικού έργου; Αυτό το σενάριο δεν είναι ουτοπικό, αλλά αποτελεί πραγματικότητα σε αρκετές χώρες, όπως η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής.
Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στο δικαστικό σύστημα μπορεί να μειώσει το φόρτο εργασίας των δικαστών και να συμβάλλει στην εγρήγορση της διαδικασίας. Άλλωστε, ειδικά υπολογιστικά συστήματα μπορούν να επεξεργάζονται νομικές πληροφορίες, να αναλύουν μεγάλα σύνολα δεδομένων, να κάνουν προβλέψεις, να εντοπίζουν τις επίμαχες νομικές διατάξεις, να προτείνουν ποινές ή να εκδίδουν αποφάσεις. Με αυτό τον τρόπο, μειώνεται η γραφειοκρατία και αυξάνεται η αποδοτικότητα του δικαστικού συστήματος, εξοικονομώντας χρόνο και πόρους.
Από την άλλη πλευρά, η τεχνητή νοημοσύνη θέτει σοβαρές τεχνικές και ηθικές προκλήσεις. Η τεχνητή νοημοσύνη βασίζεται σε μηχανική μάθηση, επομένως για να υπάρξει και να λειτουργήσει τροφοδοτείται από δεδομένα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, δίνεται στο υπολογιστικό σύστημα ένα σύνολο δεδομένων δικαστικών υποθέσεων και πραγματικών περιστατικών, τα οποία όμως υπάρχει περίπτωση να περιέχουν προκαταλήψεις ή να μην είναι αντιπροσωπευτικά και επομένως η απόφαση να μην είναι ορθή ή να είναι μεροληπτική.
Ακόμα, συνήθως τα μοντέλα αυτά λειτουργούν ως “black box”, δηλαδή με τρόπο που τα δεδομένα και οι αυτοματοποιημένες διαδικασίες βάσει των οποίων λήφθηκε η απόφαση, είναι δύσκολα κατανοητά σε κάποιον μέσο πολίτη με επαρκείς γνώσεις πληροφορικής. Επομένως, περιορίζεται η διαφάνεια, καθώς δεν είναι εμφανές ποια δεδομένα επηρεάζουν περισσότερο την τελική πρόταση της τεχνητής νοημοσύνης και συνακόλουθα και την δικαστική απόφαση.
Σε παγκόσμιο επίπεδο έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες εισαγωγής των συστημάτων της τεχνητής νοημοσύνης στο δικαστικό σύστημα, δημιουργώντας αρκετά θέματα εμπιστοσύνης στους πολίτες, ειδικά μάλιστα όταν η τεχνολογία δεν συνδυάζεται καθόλου με ανθρώπινη επίβλεψη.
Στην Κίνα, για παράδειγμα, έχουν δημιουργηθεί τα Smart Courts, ψηφιακές πλατφόρμες δικαστικής διαχείρισης, δηλαδή, οι οποίες επιτελούν πολλά διαδικαστικά στάδια με τρόπο αυτοματοποιημένο. Ειδικότερα, το στάδιο ακροάσεων γίνεται πιο εύκολο, καθώς μέσω ειδικών υπολογιστικών συστημάτων οι συνομιλίες μετατρέπονται σε κείμενο σε πραγματικό χρόνο με αλγορίθμους αναγνώρισης φωνής και χαρακτήρων. Ακόμα, οι καταθέσεις και τα υπόλοιπα έγγραφα του φακέλου της υπόθεσης αναλύονται αυτόματα, με το υπολογιστικό σύστημα να δίνει άμεσα προτάσεις ή πιθανές εκβάσεις της δίκης, εστιάζοντας στα κρίσιμα νομικά δεδομένα και δημιουργώντας reports για τους δικαστές.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρόλο που δεν έχει γίνει πλήρης ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στο δικαιοδοτικό σύστημα, έχουν δημιουργηθεί πολλά υποβοηθητικά εργαλεία. Οι εφαρμογές αυτές, οι οποίες σύμφωνα με σχετικές έρευνες χρησιμοποιούνται καθημερινά από τους δικαστές, συμβάλλουν στην δημιουργία χρονολογικών πινάκων, στην σύνταξη προσχεδίων αποφάσεων, στον εντοπισμό αδυναμιών σε δικόγραφα πάντοτε όμως με ανθρώπινη επίβλεψη, επιτήρηση και έλεγχο. Για την μεγαλύτερη ασφάλεια και για την προσαρμογή με την νέα αυτή πραγματικότητα, έχουν θεσπιστεί και ειδικές διατάξεις από αρκετές Πολιτείες, όπως η Καλιφόρνια και η Νέα Υόρκη, που επιτρέπουν την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στο δικαστικό σύστημα, μόνο όμως σε συνδυασμό με τον ανθρώπινο παράγοντα και την εκπαίδευση των δικαστικών λειτουργών, καθώς έτσι εξασφαλίζεται ότι οι δικαστικές αποφάσεις θα είναι ορθές και συγκεκριμένες με βάση τα εκάστοτε πραγματικά περιστατικά.
Στην Ινδία, παρόλο που απαγορεύεται η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη λήψη των τελικών δικαστικών αποφάσεων, υπάρχει εκτεταμένη συμβολή των εργαλείων ΑΙ σε διοικητικές διαδικασίες, όπως στο στάδιο της νομικής έρευνας και στο στάδιο της διαχείρισης υποθέσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Supreme Court of India, το οποίο έχει εισαγάγει το σύστημα SUPACE, ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης για την ανάλυση μεγάλου όγκου εγγράφων.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η είσοδος της τεχνητής νοημοσύνης σε όλους τους τομείς, όπως και στον δικαστικό, έγινε με τον Κανονισμό EU AI Act, ο οποίος κατατάσσει τα συστήματα ΑΙ που χρησιμοποιούνται στην δικαιοσύνη σε αυτά του «υψηλού κινδύνου» με αυστηρές απαιτήσεις διαφάνειας, λογοδοσίας, ανθρώπινης εποπτείας και ελέγχου της μεροληψίας. Στην Ισπανία η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται ευρύτερα για την αναζήτηση νομολογίας και νομικής πληροφόρησης. Η Εσθονία, ακόμα αξιοποιεί τα εργαλεία αυτά για την αυτοματοποίηση διοικητικών διαδικασιών και διαχείρισης υποθέσεων. Συνολικά, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει από την μια να διευκολύνει τις γραφειοκρατικές διαδικασίες και να αυξήσει την αποδοτικότητα, και από την άλλη να προστατεύει τα δικαιώματα των πολιτών, και δη το δικαίωμα δικαστικής προστασίας.
Επομένως, γίνεται φανερό από την πρακτική των περισσότερων χωρών, ότι υπάρχει μια επιφυλακτικότητα και προσοχή στην εισαγωγή των εφαρμογών της τεχνητής νοημοσύνης στην δικαστηριακή πράξη. Αυτό οφείλεται στον τρόπο που τα συστήματα ΑΙ λειτουργούν, αλλά και στην υποχρέωση των κρατών για αποτελεσματική προστασία του δικαιώματος προσφυγής των πολιτών σε ανεξάρτητα και αμερόληπτα δικαστικά όργανα. Τα περισσότερα κράτη για τους παραπάνω λόγους επιλέγουν μόνο υποστηρικτικά και υποβοηθητικά εργαλεία, πάντοτε με την ανθρώπινη επίβλεψη και μόνο για διοικητικές και τεχνικές εργασίες, όχι για τη λήψη της τελικής απόφασης.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει πολύτιμος αρωγός της δικαιοσύνης, αλλά η εμπειρία δείχνει ότι χρειάζεται προσεκτική και σταδιακή εισαγωγή των συστημάτων αυτών στο δικαστικό σύστημα, ώστε να διατηρηθεί η προστασία της δικαστικής ανεξαρτησίας και της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τη δικαιοσύνη. Δεν γνωρίζουμε ακόμη ποια προσέγγιση θα αποδειχθεί πιο αποτελεσματική και πόσο ακόμα θα επέμβει η τεχνητή νοημοσύνη στο δικαστικό σύστημα, γεγονός που καθιστά την τρέχουσα εποχή μια περίοδο δοκιμών, πειραματισμού και μάθησης για τα δικαστικά συστήματα παγκοσμίως.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
- D. Barysė, R. Sarel, Algorithms in the court: Does it matter which part of the judicial decision-making is automated?, 2023, link.springer.com, διαθέσιμο εδώ
- The Use of Artificial Intelligence in the Administration of Justice: Suggested Framework of Ethical Principles and Reasoning of Judges in the Use of Intelligent Systems, deepdyve.com, διαθέσιμο εδώ
- Gujarat HC releases policy on use of AI in judiciary: ‘Can never be employed to any form of judicial decision-making’, indianexpress.com, διαθέσιμο εδώ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου