Η κόπωση του φωτός. Στοχασμοί για το « δαιμόνιο μεσημβρινό».

 

Ανάμεσα στις πλέον αινιγματικές εικόνες της βιβλικής και πατερικής παράδοσης συγκαταλέγεται το «δαιμόνιο μεσημβρινό», μια έκφραση που διασώζεται στον 90o Ψαλμό  και η οποία, διαμέσου των αιώνων, απέκτησε βαθύ φιλοσοφικό, ψυχολογικό και πνευματικό περιεχόμενο. Η δύναμη της εικόνας αυτής έγκειται ακριβώς στο παράδοξό της. Ενώ ο άνθρωπος θα ανέμενε ότι το κακό δρα μέσα στη νύχτα, το σκοτάδι και την αβεβαιότητα, η βιβλική σοφία τοποθετεί τη δοκιμασία στην καρδιά της ημέρας, τη στιγμή κατά την οποία ο ήλιος βρίσκεται στο απόγειό του και τίποτε δεν φαίνεται να κρύβεται. Το μεσημβρινό δαιμόνιο δεν είναι η σκιά που προκαλεί ο φόβος της άγνοιας· είναι η σκιά που γεννά η υπερβολική οικειότητα με το φως.    

Δεν είναι τυχαίο ότι το δαιμόνιο αυτό ονομάζεται «μεσημβρινό». Η μεσημβρία αποτελεί συμβολικά το σημείο της πληρότητας. Είναι η ώρα κατά την οποία η ημέρα έχει φθάσει στην κορύφωσή της, η εργασία βρίσκεται σε εξέλιξη και η ζωή μοιάζει να έχει αποκαλύψει όλα της τα πρόσωπα. Ωστόσο, ακριβώς εκείνη τη στιγμή εμφανίζεται μια λεπτή αλλά βαθιά υπαρξιακή κόπωση. Όταν η ανατολή έχει παρέλθει και η δύση δεν έχει ακόμη φανεί, ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με την πιο απαιτητική δοκιμασία: τη μονοτονία της συνέχειας. Δεν τον απειλεί πλέον το άγνωστο, αλλά το υπερβολικά γνωστό. Δεν αγωνιά για το τι θα συμβεί, αλλά για το αν αυτό που ήδη συμβαίνει έχει πραγματικό νόημα. Το μεσημβρινό δαιμόνιο συμβολίζει ακριβώς αυτή τη στιγμή κατά την οποία η ύπαρξη, κουρασμένη από την επανάληψη, αρχίζει να αμφισβητεί την αξία των πραγμάτων που μέχρι χθες θεωρούσε αυτονόητη.

Για τον λόγον αυτόν, οι Πατέρες της Εκκλησίας και ιδιαίτερα ο Ευάγριος ο Ποντικός συνέδεσαν το μεσημβρινό δαιμόνιο με την ακηδία. Η ακηδία δεν είναι απλή τεμπελιά, ούτε μια παροδική μελαγχολία. Είναι μια βαθιά αποδυνάμωση της σχέσης του ανθρώπου με το νόημα. Είναι η κατάσταση κατά την οποία η ψυχή εξακολουθεί να κινείται, αλλά έχει πάψει να εμπνέεται· εξακολουθεί να εργάζεται, αλλά δεν αισθάνεται τον σκοπό της εργασίας· εξακολουθεί να ζει, αλλά δυσκολεύεται να γευθεί τη χαρά της ζωής. Πρόκειται για μια παράξενη μορφή εσωτερικής ερήμωσης, όπου τίποτε δεν φαίνεται αρκετά σημαντικό ώστε να κινητοποιήσει την ύπαρξη.

Αξιοσημείωτο είναι ότι το μεσημβρινό δαιμόνιο δεν προσβάλλει συνήθως τους αδιάφορους ή τους αδρανείς ανθρώπους. Αντιθέτως, φαίνεται να στρέφεται προς εκείνους που αγωνίζονται, δημιουργούν, αναζητούν και κοπιάζουν. Ο άνθρωπος που δεν διαθέτει σκοπό δύσκολα θα βιώσει την απώλειά του. Εκείνος όμως που αφιερώνει τη ζωή του σε έναν στόχο, σε μια αποστολή ή σε μια υψηλή ιδέα, είναι πιθανότερο να συναντήσει κάποια στιγμή το ερώτημα για το αν όλα αυτά αξίζουν πραγματικά τον κόπο. Δεν είναι τυχαίο ότι οι μοναχοί της ερήμου περιέγραφαν την ακηδία ως τον πιο επίμονο πειρασμό. Η ζωή τους ήταν στραμμένη προς ένα ύψιστο ιδανικό και ακριβώς για αυτό ήταν εκτεθειμένοι στην αμφιβολία που γεννά η μακροχρόνια προσπάθεια.

Το ίδιο φαινόμενο μπορεί να παρατηρηθεί, με παραλλαγές, και πέρα από το θρησκευτικό πλαίσιο. Ο επιστήμονας που αφιέρωσε δεκαετίες σε μια έρευνα, ο καλλιτέχνης που υπηρέτησε την τέχνη του, ο εκπαιδευτικός που έδωσε τη ζωή του στη διδασκαλία, ο γονέας που αφιέρωσε τον εαυτό του στην οικογένειά του, συχνά έρχονται αντιμέτωποι με στιγμές κατά τις οποίες όλα όσα υπηρέτησαν φαίνονται ξαφνικά κενά. Δεν πρόκειται για αποτυχία αλλά για κρίση νοήματος. Και ακριβώς επειδή πρόκειται για κρίση νοήματος, εμφανίζεται συνήθως σε ανθρώπους που κάποτε είχαν βαθύ νόημα στη ζωή τους.

Το μεσημβρινό δαιμόνιο, επομένως, δεν είναι μόνο μια πνευματική δοκιμασία· είναι και μια φιλοσοφική εμπειρία. Αποκαλύπτει ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ύπαρξης: ότι κανένα νόημα δεν μπορεί να παραμείνει ζωντανό χωρίς διαρκή ανανέωση. Ο άνθρωπος έχει την τάση να συνηθίζει ακόμη και τα πιο πολύτιμα αγαθά. Συνηθίζει την αγάπη, την ελευθερία, τη γνώση, την ομορφιά, ακόμη και την ίδια τη ζωή. Όταν η συνήθεια καλύψει τα πάντα, τότε εμφανίζεται η αίσθηση της εσωτερικής κενότητας. Η κρίση αυτή δεν γεννιέται επειδή τα πράγματα έχασαν την αξία τους, αλλά επειδή ο άνθρωπος έπαψε να τα βλέπει με καινούργιο βλέμμα.

Ωστόσο, η παράδοση δεν αντιμετωπίζει το μεσημβρινό δαιμόνιο αποκλειστικά ως απειλή. Μέσα στη δοκιμασία αυτή κρύβεται και μια δυνατότητα βαθιάς μεταμόρφωσης. Όταν ο άνθρωπος αναγκάζεται να αμφισβητήσει όσα μέχρι τότε θεωρούσε βέβαια, αποκτά την ευκαιρία να τα ανακαλύψει εκ νέου σε βαθύτερο επίπεδο. Η κρίση γίνεται τότε πέρασμα, διάβαση. Το νόημα παύει να είναι ένα κληρονομημένο δεδομένο και μετατρέπεται σε προσωπική κατάκτηση. Ό, τι μέχρι χθες γινόταν από συνήθεια, αρχίζει να γίνεται από συνειδητή επιλογή.

Ίσως αυτό να αποτελεί και το μεγαλύτερο όφελος που μπορεί να αποκομίσει κανείς από τη συνάντηση με το μεσημβρινό δαιμόνιο. Η εμπειρία της εσωτερικής ξηρασίας αναγκάζει τον άνθρωπο να εγκαταλείψει τις ψευδαισθήσεις του. Τον υποχρεώνει να εξετάσει αν οι αξίες του είναι πραγματικά δικές του ή αν απλώς τις κληρονόμησε από το περιβάλλον του. Τον καλεί να αναζητήσει βαθύτερα θεμέλια για τις επιλογές του. Με αυτή την έννοια, η δοκιμασία λειτουργεί ως μια μορφή καθαρμού. Καταστρέφει τις επιφανειακές βεβαιότητες ώστε να καταστεί δυνατή η γέννηση μιας πιο ώριμης συνείδησης.

Το μεσημβρινό δαιμόνιο, λοιπόν, δεν είναι μόνο ο εχθρός της ψυχής αλλά και ένας ακούσιος δάσκαλος. Η παρουσία του υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη δεν προορίζεται να παραμένει στάσιμη μέσα σε εύκολες βεβαιότητες. Η αληθινή ωρίμανση γεννιέται όταν ο άνθρωπος διασχίζει την έρημο της αμφιβολίας χωρίς να εγκαταλείψει την αναζήτηση του νοήματος. Και τότε συμβαίνει το παράδοξο: η σκιά που εμφανίστηκε στο αποκορύφωμα του φωτός αποδεικνύεται τελικά η αφορμή για μια βαθύτερη συνάντηση με το ίδιο το φως. Έτσι, το δαιμόνιο μεσημβρινό παύει να είναι απλώς μια βιβλική εικόνα και μετατρέπεται σε διαχρονικό σύμβολο της ανθρώπινης πορείας από την αυτάρκεια προς την αυτογνωσία και από τη συνήθεια προς τη συνειδητή ύπαρξη.

Στη λαϊκή παράδοση του ελληνικού χώρου, η ώρα του μεσημεριού θεωρήθηκε συχνά οριακή και επικίνδυνη. Πολλές δοξασίες προειδοποιούσαν να μην περιπλανιέται κανείς μόνος στα χωράφια ή σε ερημικούς τόπους «την ώρα που καίει ο ήλιος», διότι τότε ενεργούσαν αόρατες δυνάμεις, νεράιδες, στοιχειά ή το ίδιο το «μεσημεριανό δαιμόνιο». Πίσω όμως από τη μυθοπλαστική μορφή της δοξασίας κρύβεται μια βαθιά θυμοσοφία. Ο λαός διαισθάνθηκε ότι ο άνθρωπος είναι περισσότερο ευάλωτος όχι μόνο μέσα στο σκοτάδι αλλά και μέσα στην υπερβολή του φωτός, όταν η κόπωση, η ζέστη, η μοναξιά και η εξάντληση θολώνουν τον νου και αλλοιώνουν την κρίση. Η λαϊκή σοφία, επομένως, δεν μιλούσε απλώς για ένα εξωτερικό δαιμόνιο, αλλά για μια κατάσταση εσωτερικής απορρύθμισης που γεννάται όταν ο άνθρωπος χάνει το μέτρο και την εγρήγορσή του.

Η δοξασία αυτή αυτή συναντάται θαυμαστά με τη σκέψη των Νηπτικών Πατέρων. Εκεί όπου η λαογραφία μιλά για τον κίνδυνο του μεσημεριού, οι νηπτικοί μιλούν για την ακηδία, τη χαλάρωση της προσοχής και την αδυναμία της καρδιάς να παραμείνει άγρυπνη απέναντι στους λογισμούς. Και στις δύο περιπτώσεις, η θεραπεία δεν είναι ο φόβος αλλά η νήψη: η διατήρηση της εσωτερικής εγρήγορσης, της ταπεινότητας και της επίγνωσης. Έτσι, το δαιμόνιο μεσημβρινό αναδεικνύεται ως κοινό σύμβολο της λαϊκής και της ασκητικής σοφίας, υπενθυμίζοντας ότι οι πιο λεπτές δοκιμασίες του ανθρώπου εμφανίζονται συχνά όχι όταν όλα γύρω του σκοτεινιάζουν, αλλά όταν νομίζει πως βρίσκεται ασφαλής μέσα στο πληρέστερο φως!

 

Ο ΨΗΦΙΑΚΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΌΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

 

Δύο από τις χώρες που είχαν επενδύσει όσο λίγες στον ψηφιακό μετασχηματισμό της εκπαίδευσης, η Σουηδία και η Νορβηγία, επιλέγουν να κινούν ένα βήμα πίσω. Και στις δύο χώρες, μελέτες των τελευταίων ετών διαπίστωσαν αισθητή   πτώση στις επιδόσεις των μαθητών σε βασικές δεξιότητες, όπως η κατανόηση του κειμένου, η παραγωγή γραπτού λόγου και τα μαθηματικά.

            Έτσι, στη Σουηδία, όπου από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 τα παραδοσιακά βιβλία αντικαθιστούνταν σταδιακά φορητούς υπολογιστές και τάμπλετ, επιχειρείται τώρα μια θεαματική αναστροφή, με την επαναφορά στο επίκεντρο της εκπαιδευτικής  διαδικασίας του έντυπου βιβλίου και της χειρόγραφης γραφής, με την αποδέσμευση σημαντικών κονδυλίων για την αγορά έντυπου  εκπαιδευτικού υλικού.

            Η Νορβηγία, πέρα από την επιστροφή στο βιβλίο, ανακοίνωσε την επιβολή από τη νέα σχολική χρονιά πλήρους απαγόρευσης της χρήσης εργαλείων παραγωγής Τεχνικές Νοημοσύνης για μαθητές ηλικίας 6 έως  13 ετών, καθώς  και σημαντικού περιορισμού της χρήσης της σε μεγαλύτερες ηλικίες.

                Ας μην ξεχνάμε ότι το 2023 ή ΟΥΝΕΣΚΟ δημοσίευσε  την παγκόσμια  έκθεσή της για την τεχνολογία στην εκπαίδευση, επισημαίνοντας ότι μόλις ένα 10ο/ο των σχετικών εκπαιδευτικών ερευνών αξιολογεί θετικά την πραγματική επίδραση των ψηφιακών εργαλείων στη μάθηση, και προτρέποντας  τις κυβερνήσεις να υιοθετούν λύσεις βασισμένες σε επιστημονικά δεδομένα και όχι  στις δυνάμεις της αγοράς.. Εμείς…τι κά νουμε;

            «ΖΩΗ», 4414     

Δρέπουμε τους καρπούς…

 

Καθημερινά ακούμε και βλέπουμε περιστατικά βίας ακόμη και στον χώρο του σχολείου. Όχι απλούς διαπληκτισμούς, που ακόμη και να πιαστούν στα χέρια, οι μαθητές, το θέμα θα μπορούσε να σταματήσει εκεί. Αυτά είναι  ξεπερασμένα. Σήμερα ακούμε για μαχαιρώματα, βόμβες, μπούλιγκ- δηλαδή εκφοβισμός, όχι μόνο προς συμμαθητές, αλλά και προς εκπαιδευτικούς. Χυδαίες πράξεις που επιβάλλονται σε κορίτσια ή αγόρια ή και εκπαιδευτικούς, από ομάδα παιδιών, και μάλιστα με βιντεοσκόπηση, ώστε να «ανεβάσουν» το «κατόρθωμά  τους» στα κοινωνικά δίκτυα. Και ο κατάλογος των ανήκουστων αυτών περιστατικών, δεν έχει τέλος!

          Γιατί όμως εκπλησσόμαστε;

          Απελευθερώσαμε το σχολείο από διάφορα ταμπού. Αποδομήσαμε κάθε θρησκευτικό και εθνικό φρόνημα από τα παιδιά. Προσπαθήσαμε και το καταφέραμε να βγάλουμε τον φόβο του Θεού, την αγάπη στον συνάνθρωπο, το ευ αγωνίζεσθαι , από τις καρδιές των παιδιών. Διώξαμε από τις σχολικές κοινότητες τις εικόνες , τον πνευματικό ιερέα, καταργήσαμε τον εκκλησιασμό, την προσευχή.

          Γιατί απορούμε;

          Απλά δρέπουμε τους καρπούς των όσων σπείραμε!   Σπείραμε ανέμους, θερίζουμε θύελλες. Γκρεμίσαμε όλους τους ηθικούς  φραγμούς και τώρα κλαίνε φαρισαϊκά πάνω στα χαλάσματα. Αν καταλάβουμε το λάθος μας, υπάρχει ελπίδα, Αν!

          «ΑΓΙΑ ΛΥΔΙΑ», τ. 638

Ως επ' εσχάτων των χρόνων - Παναγιώτης Νεοχωρίτης

 

Η ΑΙΩΝΙΑ ΝΕΟΤΗΤΑ - π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

 

Η ΑΙΩΝΙΑ ΝΕΟΤΗΤΑ

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

 Ο αδόκητος θάνατος του δημοφιλούς τραγουδιστή έφερε στο προσκήνιο ένα παλαιό ανθρώπινο αίτημα: τη διατήρηση της νεότητας και την υπέρβαση της φθοράς που φέρνουν το γήρας και ο δύσκολος τρόπος ζωής, όταν ο άνθρωπος δεν ακολουθεί τους συνήθεις ρυθμούς. Όταν κάποιος είναι χαρισματικός, ξεχωρίζει, γίνεται είδωλο στα μάτια των πολλών, όταν έχει να διαχειριστεί χρήματα και δόξα, οι ψυχικές του δυνάμεις δεν επαρκούνε. Και είναι γρηγορότερη η φθορά από ό,τι ζούνε οι άνθρωποι του μέσου όρου. Όμως η αγωνία και η αναζήτηση των πολλών είναι ακριβώς ο τρόπος με τον οποίο θα διατηρηθούνε νέοι, θα αντέξουνε, θα μπορέσουν να ανταποκριθούνε στις απαιτήσεις της εικόνας που έχουν φτιάξει είτε οι ίδιοι για τον εαυτό τους είτε οι άλλοι για εκείνους. Και εδώ έρχονται συχνά όσοι υπόσχονται θαύματα με τη βοήθεια της επιστήμης ή κάποιας τεχνικής που είναι μυστικό που αγοράζεται. Η φιλοσοφική λίθος των αλχημιστών του Μεσαίωνα έχει επανέλθει με άλλη μορφή.

                Θέλουμε να ζήσουμε, ει δυνατόν για πάντα. Πόσο κακό να είναι αυτό; Το εύλογο ερώτημα δεν αγγίζει όσους είναι ακόμη νέοι. Καθώς περνάνε όμως τα χρόνια, η αιώνια νεότητα ως ζητούμενο φυτεύεται και καλλιεργείται στον νου και στην καρδιά. Το ερώτημα όμως θα έπρεπε να τεθεί αλλιώς: γιατί να πεθαίνουμε; Έχουμε καταφέρει με τη βοήθεια της ιατρικής, της φαρμακευτικής, της τεχνολογίας να παρατείνουμε τη ζωή μας κατά πολύ σε σχέση με το παρελθόν.

Όμως κανείς δεν μπορεί να νικήσει τον χρόνο, τον θάνατο που είναι ο έσχατος εχθρός του ανθρώπου. Η θεολογική απάντηση ότι ο θάνατος υπάρχει «ίνα μη το κακόν αθάνατον γένηται»  είναι μια ερμηνεία, όχι όμως παρηγοριά. Γι’ αυτό και η εποχή μας, στην οποία η θεολογική ερμηνεία της ζωής θεωρείται παρωχημένη, έχει πέσει με όλη της τη δύναμη, συχνά καλλιεργώντας ψευδαισθήσεις, να μας οδηγήσει στη μακροζωΐα, η οποία όμως ταυτίζεται με την νεότητα.

                Είναι γνωστός ο μύθος του Τιθωνού. Η Ηώς, η Αυγή, η κόρη του Ήλιου, ερωτεύτηκε έναν θνητό, τον Τιθωνό. Ζητά από τον Δία να τον κάνει αθάνατο. Δεν σκέφτηκε όμως να ζητήσει την νεότητα για εκείνον. Έτσι, γερνούσε, αλλά δεν πέθαινε, ζώντας ένα μαρτύριο. Και η Ηώς θα παρακαλέσει τους θεούς να τον απαλλάξουν. Κι αυτοί θα τον μεταμορφώσουν σε τζιτζίκι, που τραγουδά όλη την ημέρα για χατίρι της Ηούς και σιωπά τη νύχτα, όταν η αγαπημένη του κρύβεται.

                Η θεολογική απάντηση δεν περιορίζεται στον θάνατο. Συμπεριλαμβάνει και την ανάσταση και την αιωνιότητα. Πλαστήκαμε για να ζήσουμε. Το σώμα μας υφίσταται τη δοκιμασία του χρόνου και της φθοράς, «ίνα μη το κακόν αθάνατον γένηται», διότι αυτό θα ήταν το μεγαλύτερο μαρτύριο για την ανθρωπότητα. Όμως η σχέση με τον Χριστό μάς οδηγεί στην υπέρβαση του θανάτου, πρώτα με την μία πλευρά της εικόνας του Θεού εν τω προσώπω μας που είναι η ψυχή, διά της οποίας συνεχίζουμε να υπάρχουμε και μετά τον θάνατο, και κατόπιν με την προσδοκία της ανάστασης των νεκρών στην Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, διά της οποίας θα καταργηθεί ο θάνατος.   

                Κλειδί η αγάπη. Η αγάπη είναι ο τρόπος της νεότητας που την καθιστά αιώνια. Αυτός που αγαπά, δεν γερνά, διότι δίνει και δίνεται. Μπορεί οι ρυθμοί του σώματος να πέφτουν. Όμως η αγάπη κρατά την ύπαρξη ακμαία. Τι να την κάνεις τη ζωή αν δεν μπορείς ή δεν θέλεις να αγαπήσεις; Μοιάζει με αυτή του Τιθωνού που μαράζωνε, διότι τόσο η Ηώς όσο κι εκείνος έβλεπαν τη σχέση στη σωματική της διάσταση και ακμή και όχι στην κοινωνία των προσώπων, η οποία δεν νικιέται από τον χρόνο. Και για την πίστη η αγάπη γίνεται ανάσταση. Το μεγαλύτερο δώρο του Θεού στον άνθρωπο, την εικόνα Του.

Δημοσιεύθηκε στην “Ορθόδοξη Αλήθεια”

Στο φύλλο της Κυριακής 27 Σεπτεμβρίου 2026

         anastasiosk

Είναι ο θάνατος το τέλος της ανθρώπινης εμπειρίας;

 

Ο Πλάτωνας, στην Πολιτεία (10.614-10.621) έχει καταγράψει μία από τις αρχαιότερες ιστορίες σχετικά με την τύχη των ψυχών στον άλλο κόσμο. Εκεί περιέγραψε πώς ο Ηρ, γιος ενός Αρμένιου, σκοτώθηκε στο πεδίο της μάχης και το σώμα του μεταφέρθηκε στο σπίτι του για να αποτεφρωθεί.

Τη δωδέκατη ημέρα μετά τον θάνατό του, τη στιγμή που τον είχαν πάνω στη νεκρική πυρά, ξύπνησε και αφηγήθηκε μια Επιθανάτια Εμπειρία που είχε. Περιέγραψε τον τρόπο που άφησε το σώμα του και μετά ταξίδεψε με πολλές άλλες ψυχές σε έναν τόπο κρίσης.

Οι καλοί ανέβαιναν στον ουρανό, ενώ οι κακοί υποβάλλονταν σε διαφόρων ειδών τιμωρίες πριν τελικά τους επιτραπεί να μεταβούν σε ένα πιο ευτυχισμένο βασίλειο. Όταν ο Ηρ συνάντησε τους κριτές του άλλου κόσμου, «του είπαν ότι πρέπει να γίνει αγγελιαφόρος και να πει στους ανθρώπους για όσα συνέβαιναν εκεί και του έδιναν εντολή να ακούσει και να βλέπει όλα όσα γίνονται σ’ εκείνον τον τόπο»[1].

Εκτός από τη διαδικασία της κρίσης, της ανταμοιβής και της τιμωρίας, στον Ηρ έδειξαν πώς ένας προφήτης θα βοηθούσε τις ψυχές να επιλέξουν κλήρους που θα καθόριζαν τη μετενσάρκωσή τους σε ένα νέο άτομο ή ζώο.

Η διήγηση του Πλάτωνα περιλαμβάνει περίτεχνες λεπτομέρειες, σύμβολα και έννοιες από την ελληνική μυθολογία και τη φιλοσοφία, όπως οι Σειρήνες, οι Μοίρες, οι ήρωες και άλλα πρόσωπα.

«Έλεγε ότι είδε την ψυχή που ήταν κάποτε του Ορφέα να διαλέγει τη ζωή ενός κύκνου, επειδή από το μίσος της για το γυναικείο φύλο, αφού οι γυναίκες είχαν προκαλέσει τον θάνατό του, δεν ήθελε να γεννηθεί από μια γυναίκα. Έλεγε ακόμη  ότι είδε την ψυχή του Θάμυρου να διαλέγει τη ζωή ενός αηδονιού… του γελωτοποιού Θερσίτη να παίρνει τη μορφή πιθήκου. Κατά τύχη η ψυχή του Οδυσσέα έλαχε να διαλέξει τελευταία απ’ όλες. Θυμόταν τα βάσανα που είχε περάσει, γι’ αυτό είχε υποτονισθεί η φιλοδοξία του και περιφερόταν για πολλή ώρα ψάχνοντας ζωή απλού ανθρώπου μακριά από αξιώματα. Με δυσκολία μια παρατημένη από τους άλλους τέτοια ζωή μόλις την είδε, έσκυψε και την πήρε με χαρά λέγοντας ότι θα έκανε το ίδιο, κι αν τύχαινε να κάνει επιλογή πρώτη»[2].

Πολλοί φιλόλογοι έχουν απορήσει για το ρόλο αυτού του μύθου στην ιδανική Πολιτεία του και το λόγο που αναφέρεται στην ελεύθερη επιλογή των ψυχών για το είδος της ζωής που επιθυμούν να έχουν κατά την ενσάρκωσή τους. Μερικοί θεώρησαν ότι ήταν μια συγκεκαλυμμένη προσπάθεια του Πλάτωνα να στηρίξει μεταφυσικά τα ολιγαρχικά καθεστώτα. Εφόσον ελεύθερα η κάθε ψυχή επιλέγει τη μοίρα της στη ζωή, δεν έχει νόημα να διαμαρτύρεται για την ταξική κατάταξή της. Γεννήθηκε εκεί που η ίδια θέλησε, άρα δεν μπορεί να κατηγορεί κανέναν άλλον γι’ αυτό...

Υπάρχουν βέβαια και πολλά θετικά μηνύματα στην ιστορία του, όπως η μεταφυσική ευθύνη που έχει ο κάθε άνθρωπος για την ύπαρξή του, η επιλογή ανάμεσα στον χρηστό και πονηρό βίο, αλλά και η ευτυχία που υπάρχει στην απλότητα, βάζοντας τον Οδυσσέα να επιλέξει μετά τον θάνατό του την ψυχή ενός καθημερινού ανθρώπου.

Αν και δεν μπορούμε να γνωρίζουμε κατά πόσο αυτή η διήγηση προέρχεται από έναν στρατιώτη που πράγματι λεγόταν Ηρ και αφηγήθηκε την εμπειρία του, το βέβαιο είναι ότι είναι εμπλουτισμένη με λογοτεχνικές, φιλοσοφικές, πολιτικές και μυθολογικές αναφορές.

Δυόμισι χιλιάδες σχεδόν χρόνια μετά τον Πλάτωνα και την απόπειρά του να περιγράψει συμβολικά την τύχη της ψυχής, με τις σύγχρονες επιστημονικές μεθόδους ανάνηψης υπήρξε μια νέα προσέγγιση σ’ αυτό το επίμονο ερώτημα της ανθρωπότητας. Η αγεωγράφητη χώρα του θανάτου έχει πλέον εκατομμύρια κυριολεκτικά ταξιδιώτες που κάνουν μια σύντομη βόλτα στα παράλιά του και μετά επιστρέφουν στη ζωή. Όσα διηγούνται είναι τόσο συγκλονιστικά που η πρώτη αντίδραση απέναντί τους είναι εκείνη της απόρριψης ως ψευδαισθήσεων, ή άλλων φυσιοκρατικών λόγων, και η κατάταξή τους στην ίδια κατηγορία με άλλες φαντασιακές ιστορίες.

Πολλοί σοβαροί και έγκριτοι επιστήμονες, παρ’ όλα αυτά, αποφάσισαν να κάνουν εκείνο που η Επιστήμη επαγγέλεται ως δόγμα της, να μελετήσουν αμερόληπτα, αντικειμενικά και ειλικρινά αν υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτές τις μαρτυρίες που προκύπτουν όταν οι άνθρωποι βρίσκονται στη γκρίζα ζώνη του θανάτου.

 

Γκρίζα ζώνη του θανάτου.

Τα όρια μεταξύ ζωής και θανάτου δεν είναι αυστηρά καθορισμένα. Το πέρασμα μπορεί να παρομοιαστεί με την είσοδο σε έναν ωκεανό, όπου η στεριά είναι η ζωή και ο θάνατος είναι ο ωκεανός.

Ο δρ Σαμ Πάρνια (Sam Parnia), ειδικός στην Καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση, περιγράφει ως εξής τη μετάβαση: «Ξεκινάτε βυθίζοντας τα δάχτυλα των ποδιών σας στο νερό και τα βρέχετε λίγο, ενώ στέκεστε ακόμη στη στεριά. Αυτή είναι η κατάσταση του ιατρικού σοκ. Καθώς περπατάτε όλο και πιο βαθιά, βυθίζεστε όλο και περισσότερο. Τότε είναι που η καρδιά σταματάει. Βιολογικά και ιατρικά μιλώντας, η καρδιακή ανακοπή και ο θάνατος αντιπροσωπεύουν μια εξαιρετικά σοβαρή (στην πραγματικότητα, την πιο σοβαρή) μορφή ιατρικού σοκ. Με άλλα λόγια, υπάρχει ανεπαρκής παροχή οξυγόνου και θρεπτικών ουσιών στον εγκέφαλο και το σώμα, γεγονός που συμβάλλει στην καταστροφή των κυττάρων με την πάροδο του χρόνου. Βιολογικά, ο θάνατος αποτελεί προέκταση αυτού που είχε ξεκινήσει ως σοκ. Τελικά, όταν περπατάτε αρκετά μακριά, βυθίζεστε εντελώς. Καθ' όλη τη διάρκεια, από την αρχική είσοδο μέχρι τη διακοπή της καρδιάς σας και τελικά την πλήρη βύθιση, όλα είναι η ίδια διαδικασία της παραμονής στο νερό, ουσιαστικά μια επιδείνωση της σοβαρότητας του ιατρικού σοκ. Ωστόσο, μπορείτε ακόμη να εισέλθετε βαθύτερα σε αυτόν τον παροιμιώδη ωκεανό. Αυτή είναι η γκρίζα ζώνη του θανάτου. Κάποια στιγμή, βυθίζεστε τόσο βαθιά που η ιατρική επιστήμη δεν θα μπορέσει ποτέ να σας βγάλει έξω. Ούτε σήμερα, ούτε αύριο, ούτε σε χίλια χρόνια. Αυτό συμβαίνει όταν το νεκρό σας σώμα έχει υποστεί ζημιές και έχει υποβαθμιστεί πέρα από κάθε επιδιόρθωση, ώρες ή και περισσότερο στη μεταθανάτια περίοδο»^[3].

Ο ίδιος, προκειμένου να μελετήσει τη μετάβαση και να διαπιστώσει αν είναι αληθινά όσα διηγούνται εκείνοι που επιστρέφουν από αυτήν, διηύθυνε μια πρόσφατη έρευνα με τίτλο AWARE II. Σε αυτήν έγινε μια συλλογική προσπάθεια μεταξύ είκοσι πέντε μεγάλων ιατρικών κέντρων, μέσω μιας διεπιστημονικής κοινοπραξίας τριάντα τριών κορυφαίων επιστημόνων και ειδικών ιατρών στην εντατική ιατρική, την επείγουσα ιατρική, τη νευρολογία, τη νευροφυσιολογία και την αναισθησία. Χρησιμοποιήθηκαν οι πλέον σύγχρονες μέθοδοι επεξεργασίας φυσικής γλώσσας (NLP) και τεχνητής νοημοσύνης (AI), σε συνεργασία με επιστήμονες στο Κέντρο Επιστήμης Δεδομένων του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.

Επίσης, έγιναν συστηματικές αναλύσεις χρησιμοποιώντας μια επιστημονική τεχνική που ονομάζεται Θεμελιωμένη Θεωρία. Πρόκειται για μια ποιοτική ερευνητική μέθοδο που χρησιμοποιούν συνήθως οι επιστήμονες για να διερευνήσουν σε βάθος τις πεποιθήσεις, τις εμπειρίες, τις στάσεις, τις συμπεριφορές και τα κοινωνικά φαινόμενα των ανθρώπων, αντί να βασίζονται σε εικασίες.

Κατάφεραν να αποδείξουν με μαθηματική βεβαιότητα 98% ότι αυτές οι αναμνήσεις που προκύπτουν όταν οι άνθρωποι είναι κλινικά νεκροί και επιστρέφουν στη ζωή, αφορούν μοναδικές διαυγείς συνειδησιακές καταστάσεις που δεν εξαρτώνται από το πνευματικό υπόβαθρό τους, τις κοινωνικές διαμορφώσεις τους, το φύλο τους, την καταγωγή τους ή την παιδεία τους.

Το πόρισμα της έρευνας που δημοσιεύτηκε το 2022 στα Χρονικά της Ακαδημίας Επιστημών της Νέας Υόρκης (Annals of the New York Academy of Sciences), ήταν πως τα στοιχεία δείχνουν ότι ούτε οι φυσιολογικές ούτε οι γνωστικές διεργασίες τελειώνουν με τον θάνατο και ότι οι ανακληθείσες εμπειρίες γύρω από τον θάνατο δεν συνάδουν με παραισθήσεις, ψευδαισθήσεις ή εμπειρίες που προκαλούνται από ψυχεδελικά ναρκωτικά.

 

Επιπλέον επιστημονικές μελέτες.

Σύμφωνα με μια πρόσφατη τυχαία δημοσκόπηση στις ΗΠΑ και στη Γερμανία, τουλάχιστον το 4% του συνολικού πληθυσμού του δυτικού κόσμου έχει βιώσει μια Επιθανάτια Εμπειρία[4]. Στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι σύμφωνα με τα δημογραφικά δεδομένα υπάρχουν τουλάχιστον 420.000 άνθρωποι που έχουν αντίστοιχο βίωμα.

Το ποσοστό είναι ιδιαίτερα σημαντικό ανάμεσα σε αυτούς που τους έχει γίνει ανάνηψη. Στην επιστημονική έρευνα AWARE II που αναφέρθηκε ήδη, διαπιστώθηκε ότι ένας στους πέντε ανθρώπους που επέστρεψαν μετά από κλινικό θάνατο διηγείται μια διαυγή εμπειρία και σχεδόν 40% έχει κάποιες ακαθόριστες εντυπώσεις που δεν μπορεί να εκφράσει λεκτικά. Οι υπόλοιποι δεν θυμούνται την εμπειρία τους κυρίως λόγω σοβαρής φλεγμονής που προκαλείται στον εγκέφαλο μετά την ανάνηψη και της επίδρασης ηρεμιστικών φαρμάκων.

Είναι ενδεικτική η μαρτυρία ενός αναισθησιολόγου, ο οποίος δεν πίστευε στις μαρτυρίες αυτές πριν ο ίδιος βιώσει μία. Όταν κάποιος ασθενής του συνήλθε στο δωμάτιο ανάνηψης, διηγήθηκε ότι τον υποδέχτηκε στην άλλη μεριά ο αποθανών πατέρας του, ο οποίος τον ηρέμησε κατά τη διάρκεια της μακράς χειρουργικής επέμβασης και περπάτησε μαζί του σε ένα παραδείσιο τοπίο. Ο αναισθησιολόγος θεώρησε ότι ο άντρας είχε παραισθήσεις, γι’ αυτό και του χορήγησε αντιψυχωσικά φάρμακα. Την επόμενη ημέρα, όταν τον ρώτησε για τη βόλτα του στον παράδεισο, δεν μπορούσε να θυμηθεί καθόλου το γεγονός[5].

Αν και τα στοιχεία που έχουν προκύψει από δεκάδες επιστημονικές έρευνες είναι καταιγιστικά, οι σκεπτικιστές συνεχίζουν να υποστηρίζουν ότι οι εμπειρίες αυτές είναι είτε παραισθήσεις ή/και εξωπραγματικές αναμνήσεις. Η πραγματικότητα, όμως, είναι ότι δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να τις αποκλείουν.

Ο καθηγητής Ανδρέας Κ. Παπανικολάου, παγκοσμίως γνωστός νευροεπιστήμονας, αναφέρει, «Δεν έχομε κανένα, έστω υποτυπώδες, θεωρητικό πρότυπο των εμπειριών αυτών, παρά την λανθάνουσα, εντός της επιστημονικής κοινότητας, παραδοχή του αντιθέτου: η απαρίθμηση, έστω και αξιόπιστων, αναγκαίων συνθηκών δεν αποτελεί θεωρητικό πρότυπο, ούτε καν απλή υπόθεση, που εξηγεί τον μηχανισμό παραγωγής των εν λόγω φαινομένων. Η παράθεση αναγκαίων συνθηκών δεν είναι ταυτόσημη με το ποιητικό αίτιο, τον μηχανισμό, δηλαδή, γενέσεως οποιουδήποτε φαινομένου. Αλλά αυτή η βασική μεθοδολογική αλήθεια σπανίως συνειδητοποιείται από όσους εξισώνουν το μεταφυσικό Δημοκρίτειο αφήγημα με επιστημονική θεωρία»[6].

Μία ενδεικτική έρευνα που αποδεικνύει ότι δεν εξηγούνται φυσιοκρατικά οι Επιθανάτιες Εμπειρίες είναι οι μαρτυρίες από τυφλούς εκ γενετής. Ο δρ Κένεθ Ρινγκ (Kenneth Ring), που μελέτησε για χρόνια το φαινόμενο, σε μια μελέτη του πήρε συνέντευξη από τριάντα ένα τυφλά άτομα (δεκατέσσερα από αυτά εκ γενετής), από τα οποία τα είκοσι ένα είχαν βιώσει εξωσωματική εμπειρία και περιέγραφαν  με λεπτομέρειες όλα όσα συνέβαιναν γύρω τους ενόσω ήταν κλινικά νεκροί. Διαπίστωσε ότι οι περιγραφές τους δεν διέφεραν καθόλου από τις αντίστοιχες ανθρώπων που είχαν κανονική όραση. Είτε κάποιος γεννήθηκε τυφλός είτε είχε χάσει την όρασή του αργότερα  στη ζωή του, περιέγραφε κανονικά αντικείμενα και πρόσωπα κατά τη διάρκεια της εμπειρίας του[7].

Ένα ενδεικτικό παράδειγμα αυτής της κατηγορίας είναι ο Μπραντ Μπάροουζ, ο οποίος είναι τυφλός εκ γενετής.

Ο Μπραντ ζούσε στο Κέντρο Τυφλών Παιδιών της Βοστώνης. Σε ηλικία οκτώ ετών εμφάνισε πνευμονία και τελικά αντιμετώπισε σοβαρές αναπνευστικές δυσκολίες. Η καρδιά του σταμάτησε τουλάχιστον για τέσσερα λεπτά και χρειάστηκε ΚΑΡΠΑ για να επανέλθει.

Εκείνες τις στιγμές ένιωσε να αιωρείται μέσα στο δωμάτιο προς το ταβάνι. Είδε το σώμα του ξαπλωμένο, αλλά και έναν τυφλό συγκάτοικό του να σηκώνεται από το κρεβάτι του και να φεύγει από το δωμάτιο για να φέρει βοήθεια. Ο συγκάτοικός του το επιβεβαίωσε αυτό αργότερα.

Στη συνέχεια ο Μπραντ διαπίστωσε ότι ανέβαινε γρήγορα προς τα ψηλά και βρέθηκε πάνω από την οροφή. Σε αυτό το σημείο, κατάλαβε ότι μπορούσε να δει καθαρά για πρώτη φορά στη ζωή του.

Παρατήρησε ότι ο ουρανός ήταν συννεφιασμένος και σκοτεινός. Είχε προηγηθεί χιονοθύελλα την προηγούμενη ημέρα και ο Μπραντ μπορούσε να δει χιόνι παντού, εκτός από τους δρόμους που είχαν ανοιχθεί, αν και ήταν ακόμη λασπωμένοι. Στη συνέντευξή του ήταν σε θέση να δώσει μια πολύ λεπτομερή περιγραφή του τρόπου με τον οποίο φαινόταν το χιόνι.

Ο Μπραντ μπορούσε επίσης να δει τους σωρούς από χιόνια που είχαν δημιουργήσει τα εκχιονιστικά μηχανήματα. Είδε ένα τραμ να περνάει με μια πινακίδα που έδειχνε την κατεύθυνση της διαδρομής στο πίσω μέρος.

Τέλος, αναγνώρισε μια παιδική χαρά που χρησιμοποιούσαν τα παιδιά του σχολείου του και έναν συγκεκριμένο λόφο που συνήθιζε να σκαρφαλώνει εκεί κοντά[8].

Η ακρίβεια των περιγραφών της εξωσωματικής φάσης της Επιθανάτιας Εμπειρίας έχει πιστοποιηθεί επίσης από άλλους έγκριτους επιστήμονες. Η δρ Τζάνις Χόλντεν (Janice Holden) βρήκε 107 περιπτώσεις στις οποίες εφάρμοσε το πιο αυστηρό κριτήριο, δηλαδή ότι κάποια θα απορριπτόταν ως ανακριβής εάν διαπιστωνόταν ότι έστω και μια λεπτομέρεια της αφήγησης δεν ανταποκρινόταν στην ομόφωνη πραγματικότητα των γεγονότων. Διαπίστωσε ότι μόνο το 8% όλων των περιπτώσεων περιείχε ανακρίβεια, με το υπόλοιπο 92% να έχει κριθεί απολύτως ακριβές[9].

Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξε και ο δρ Τζέφρι Λονγκ (Jeffrey Long), Ακτινοθεραπευτής - Ογκολόγος, όπου σε αντίστοιχη έρευνα σε 287 ασθενείς με εξωσωματική εμπειρία βρήκε πως οι 280 (97,6%) περιέγραψαν τα γεγονότα με απολύτως ρεαλιστικές παρατηρήσεις και χωρίς εξωπραγματικό περιεχόμενο.

Στο ερώτημα αν θα μπορούσαν οι διηγήσεις να είναι τυχαίες μαντεψιές έχουν απαντήσει αρνητικά διάφορες πολυετείς μελέτες. Για παράδειγμα, η δρ Πένι Σαρτόρι (Penny Sartori) σε μια πενταετή μελέτη εξέτασε την υπόθεση του κατά πόσο αυτά που περιγράφονται κατά τη διάρκεια της Επιθανάτιας Εμπειρίας θα μπορούσαν να βασίζονται σε φανταστικά σενάρια. Ως ομάδα σύγκρισης είχε καρδιοπαθείς ασθενείς που δεν είχαν βιώσει αντίστοιχη εμπειρία.

Αναφέρει για τα πορίσματα της έρευνάς της: «Είκοσι οκτώ από αυτούς τους ασθενείς δεν ήταν σε θέση ούτε καν να μαντέψουν ποιες διαδικασίες είχαν πραγματοποιηθεί. Τρεις ανέφεραν σενάρια βασισμένα σε πράγματα που είχαν δει σε δημοφιλή νοσοκομειακά δράματα στην τηλεόραση και δύο έκαναν εικασίες για το σενάριο. Όλοι είχαν λάθη και εσφαλμένες αντιλήψεις για τον εξοπλισμό που χρησιμοποιήθηκε και περιγράφηκαν λανθασμένες διαδικασίες. Πολλοί υπέθεσαν ότι είχε χρησιμοποιηθεί απινιδωτής ενώ στην πραγματικότητα δεν είχε χρησιμοποιηθεί... Αυτά είχαν σημαντική διαφοροποίηση με τις εκπληκτικά ακριβείς περιγραφές που έκαναν οι ασθενείς που ισχυρίζονταν ότι ήταν εκτός του σώματός τους και παρατηρούσαν την κατάσταση έκτακτης ανάγκης»[10].

Πολλοί γιατροί όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με τέτοια παράδοξα περιστατικά ομολογούν ότι υπάρχει κάτι μυστηριώδες που δεν μπορούν να το εξηγήσουν.

Ο καρδιοχειρουργός Ρομπέρτο Αμάντο-Κατάνιο (Roberto Amado-Cattaneo), ήταν μάρτυρας μαζί με τον διάσημο καρδιοθωρακικό χειρουργό Λόιντ Ρούντι (Lloyd Rudy), στην υπόθεση ενός άντρα που ήταν για 20 με 25 λεπτά νεκρός. Τα μάτια του ήταν συνέχεια κλειστά κατά τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης, ώστε να μην προκληθεί τραυματισμός του κερατοειδούς. Παρ’ όλα αυτά, όταν συνήλθε ανεξήγητα περιέγραψε με ακρίβεια όσα γίνονταν στο χειρουργείο ενόσω είχε πεθάνει, αλλά και μια οθόνη στην οποία δεν είχε οπτική πρόσβαση και πάνω της είδε κολλημένα χαρτάκια με τηλέφωνα ασθενών που τοποθετούσε μια νοσοκόμα.

Ο δρ Κατάνιο είπε για αυτήν την εμπειρία του με εκείνον τον ασθενή: «Δεν μπορώ να το εξηγήσω, αλλά συνέβη και είμαι ζωντανός μάρτυρας αυτής της υπόθεσης, ήμουν εκεί. Πολλές φορές στην ιατρική απλά δεν έχουμε τις σωστές απαντήσεις ή οποιεσδήποτε απαντήσεις. Μπορεί κανείς να πιστεύει ό,τι θέλει να πιστεύει, αλλά αυτό κατά τη γνώμη μου είναι ένα θαύμα ανεξήγητο με τις τρέχουσες επιστημονικές γνώσεις».

 

Μερικά ακόμα στοιχεία που δεν ερμηνεύονται φυσιοκρατικά.

Σε πολλές μαρτυρίες εμφανίζονται εκτός της Εξωσωματικής Εμπειρίας και άλλα δεδομένα που πιστοποιούν την πραγματικότητα του φαινομένου αντικειμενικά.

Το 57,8% διηγούνται ότι συναντούν αποθανόντες συγγενείς που την ύπαρξη αρκετών εξ αυτών δεν γνώριζαν πριν τον κλινικό θάνατό τους. Ο δρ Πιμ βαν Λόμελ (Pim van Lommel), αναφέρει την εξής μαρτυρία ενός ανθρώπου που ήταν κλινικά νεκρός: «Κατά τη διάρκεια της Επιθανάτιας Εμπειρίας μου μετά από καρδιακή ανακοπή, είδα τόσο τη νεκρή γιαγιά μου όσο και έναν άνδρα που με κοίταζε με αγάπη, αλλά τον οποίο δεν γνώριζα. Σε περισσότερα από δέκα χρόνια αργότερα η μητέρα μου μού εκμυστηρεύτηκε στο νεκροκρέβατό της ότι είχα γεννηθεί από μια εξωσυζυγική σχέση. Ο βιολογικός μου πατέρας ήταν ένας Εβραίος που είχε απελαθεί και σκοτωθεί στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η μητέρα μου μού έδειξε μια φωτογραφία του. Ο άγνωστος άντρας που είχα δει περισσότερα από δέκα χρόνια νωρίτερα κατά τη διάρκεια της Επιθανάτιας Εμπειρίας μου αποδείχθηκε ότι ήταν ο βιολογικός μου πατέρας»[11].

Ένα άλλο στοιχείο που είναι ανερμήνευτο φυσιοκρατικά αφορά την Ανασκόπηση της ζωής (21,8%). Σε αυτή τη φάση της Επιθανάτιας Εμπειρίας οι αποθανόντες ανακαλούν όλη τους τη ζωή με εξαιρετική λεπτομέρεια μέσα από τρεις προοπτικές: α) του εαυτού τους, β) εκείνων με τους οποίους αλληλεπιδρούσαν (πώς ένιωθαν μέσα από τα δικά τους μάτια, πώς τους επηρέασαν, πώς καθόρισαν τη ζωή τους), γ) μιας "θεϊστικής" - αμερόληπτης ματιάς. Ένα Ον Φωτός, ή κάποια αγγελική οντότητα που τους συνοδεύει, γνωρίζει τα πάντα για εκείνους και τους συμπαραστέκεται με αγάπη, καλοσύνη, κατανόηση και στοργή, χωρίς να τους κρίνει ή να τους καταδικάζει για το οτιδήποτε.

Αν και στη ζωή τους μπορεί να είχαν συγκεκριμένες κοινωνικές διαμορφώσεις, σύμφωνα με τις οποίες εκτιμούσαν τον πλούτο, τη φήμη και την εξουσία, κατά τη διάρκεια της εμπειρίας τους κρίνουν τον εαυτό τους με βάση έναν οικουμενικό ηθικό κώδικα που είναι ανεξάρτητος από όσα υποστήριζαν ή πίστευαν. Αξιολογούν τα πάντα με βάση τον αλτρουισμό, τη συμπόνια, την καλοσύνη και την αυτοθυσία, που επέδειξαν ενόσω ζούσαν.

Κανείς δεν έχει δηλώσει ότι δεν συμφωνούσε με την ηθική του αξιολόγηση, ή πως ένιωθε αδικημένος. Η έμφυτη τάση του ανθρώπου να προσπαθεί να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του απουσιάζει. Στη θέση της εμφανίζεται η ειλικρινής αποδοχή και η ταπεινή αποτίμηση, παρόλο που κάτι τέτοιο μπορεί να είναι άβολο, ντροπιαστικό και αμήχανο.

Δεν τονίζονται οι τελετουργικές ή κοινωνικοπολιτισμικές πτυχές της θρησκείας στην οποία οι αποθανόντες ανήκαν, ούτε υπάρχει η διαπίστωση ότι οι επιλογές της ζωής τους σβήστηκαν ή συγχωρέθηκαν επειδή πίστευαν σε μια συγκεκριμένη θρησκεία ή θρησκευτική προσωπικότητα.

Επιπλέον δεν φαίνεται να διακρίνουν ως σημαντικές διάφορες πνευματικές πρακτικές όπως ο διαλογισμός, η γιόγκα, ή άλλα μέσα που χρησιμοποιούνται για την αναζήτηση μιας πνευματικής αφύπνισης.

Συνειδητοποιούν, επίσης, ότι οι πληγές, οι θλίψεις και οι απογοητεύσεις τους αποτελούσαν μέρος ενός βαθύτερου νοήματος και σχεδίου που δεν ήταν εμφανές όσο ζούσαν. Αναγνωρίζουν έναν μεγαλύτερο σκοπό για όλα όσα συμβαίνουν, ακόμα και για πράγματα που θεωρούσαν ασήμαντα ή είχαν ξεχάσει.

Όσοι αυτοκτονούν καταλαβαίνουν ότι δεν μπορούν να απαλλαγούν πραγματικά από τον πόνο τους, αφού η συνείδηση, η προσωπικότητα και τα προβλήματά τους δεν εκμηδενίζονται. Αντιθέτως, βιώνουν τις οδυνηρές συνέπειες της πράξης τους δημιουργώντας οι ίδιοι μια κόλαση για τον εαυτό τους. Μετά, επιστρέφουν στη ζωή με το μήνυμα να αγωνιστούν ειλικρινά ώστε να ξεπεράσουν τις δυσκολίες τους και να μάθουν από αυτές κάτι σημαντικό, αντί να τους κυριαρχούν και να τους απογοητεύουν.

Η ανασκόπηση της ζωής πρόκειται γενικά για μια εμπειρία που μεταμορφώνει όσους τη βιώνουν και τους δημιουργεί τη θέληση να γίνουν καλύτεροι ως άνθρωποι όταν βρεθούν ξανά στο σώμα τους.

 

Συμπέρασμα

Όσα προηγήθηκαν αναφέρονται από εκατομμύρια ανθρώπους από όλον τον κόσμο. Ανάμεσά τους υπάρχουν έγκυροι επιστήμονες (ορθοπεδικοί χειρουργοί, ογκολόγοι, καρδιολόγοι, νευροχειρουργοί), καθηγητές, πρόεδροι τραπεζών, πιλότοι εμπορικών αερογραμμών κι άλλοι πολλοί, που δεν χρειάζονται ούτε τα χρήματα ούτε τη φήμη, ενώ πολλές φορές αμαυρώνονται όταν καταθέτουν όσα βίωσαν. Μια συνωμοσία φαίνεται αδύνατη και απίστευτη.

Είναι επιπλέον σημαντικό ότι οι παραπάνω εμπειρίες μαρτυρούνται από τα αρχαία χρόνια από όλους τους λαούς της Γης. Ο ιστορικός των θρησκειών Γκρέγκορι Σούσαν (Gregory Shushan)  έδειξε ότι στοιχεία τους, όπως η εξωσωματική εμπειρία, η συνάντηση με αποθανόντες, το Ον Φωτός, η ανασκόπηση της ζωής, οι άλλοι κόσμοι, κ.λπ., εμφανίζονται σε δοξασίες της Παλαιάς και Μέσης Βασιλείας της Αιγύπτου, της Σουμέρ και Παλαιάς Βαβυλωνιακής Μεσοποταμίας, της Βεδικής Ινδίας, της προ-Βουδιστικής Κίνας και των Μάγια - Αζτέκων της Μεσοαμερικής. Πολιτισμοί που είχαν σημαντικές χρονολογικές και γεωγραφικές αποστάσεις, και αναπτύχθηκαν σχετικά ανεξάρτητα μεταξύ τους, παρουσιάζουν στις πεποιθήσεις τους για τις εμπειρίες των ψυχών μετά τον θάνατο ένα συνεπές σύνολο θεματικών στοιχείων[12]. Αυτό δείχνει ότι η επίσκεψη στην άλλη μεριά είναι μια πραγματική, αν και σύντομη, μετάβαση που αργότερα παρήγαγε και μορφοποίησε τα θρησκευτικά πιστεύω της ανθρωπότητας.

Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, η επιστήμη και η θρησκεία συγκλίνουν ισχυρά στο να απαντήσουν στο ερώτημα της επιβίωσης της συνείδησης μετά τον θάνατο. Κυρίως, στο να βοηθήσουν τους ανθρώπους να βρεθούν πιο κοντά στον Θεό σε μια εποχή που είναι ιδιαίτερα υλιστική, σκεπτικιστική και κυνική.

 

Άξιον Εστί Αθανασίου Καραμάνη ήχος πλ.β´ - Επίσκεψη στο πτωχοκομείο Θήρας με τον π. Ιγνάτιο Αργυρό.

 

Οι συγκρίσεις…. Σκοτώνουν

 

Έφοδο στα γραφεία του Σοσιαλιστικού Κόμματος του Πρωθυπουργού της Ισπανίας. κ. Πέδρο Σάντσεθ, πραγματοποίησε  πρόσφατα  η Αστυνομία της χώρας, στο πλαίσιο των ερευνών που διεξάγουν για παράνομες χρηματοδοτήσεις!

          Το διαβάσετε; Το κατανοήσατε;

          Η εντολή για την έρευνα στα κεντρικά γραφεία του κυβερνώντος κόμματος, δόθηκε από το Εθνικό Δικαστήριο της Ισπανίας! Στο στόχαστρο επίσης βρίσκεται και ο πρώην Πρωθυπουργός κ. Χοσέ Λουί Θαπατέρο.

          Δεν θα γράψουμε άλλα. Η χώρα της Ιβηρικής χερσονήσου συνταράσσεται από σκάνδαλα

Αλλά, υπάρχει ένα μεγάλο άλλοθι. Η Ισπανική Δικαιοσύνη λειτουργεί! Διατάσσονται έρευνες, κινητοποιήσεις, που τολμούν να φθάσουν ακόμη και  μέχρι το ισπανικό πρωθυπουργικό γραφείο, χωρίς να εμποδίζονται από τα αρμόδια όργανα να πράξουν το αυτονόητο, το καθήκον τους.,   

Προφανώς και τα σκάνδαλα δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό πρόβλημα. ‘Όμως, γιατί η πατρίδα μας, χρειάστηκε ευρωπαϊκή εισαγγελική παρέμβαση για να σταματήσει μία  {άραγε μόνο μία;) μεγάλη απάτη εις βάρος ενός ολόκληρου λαού;

«ΑΓΙΑ ΛΥΔΙΑ», τ. 

Η προσευχή μειώνει το άγχος

 

Αν δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει ακόμη ως χριστιανοί, ‘έρχεται να μας το επιβεβαιώσει μελέτη ερευνητών της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ των Η.Π.Α.

          «Ερευνητές εξέτασαν ασθενείς πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, που αντιμετώπιζαν σημαντικό πόνο ή αυξημένα επίπεδα άγχους. Μετά την ολοκλήρωση των ιατρικών  τους επισκέψεων, οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Στην μία προσευχήθηκαν για πέντε λεπτά μέσω μιας χριστιανικής  μεσιτικής προσευχής από εκπαιδευμένο λειτουργό, ενώ η άλλη άκουσε  για το ίδιο χρονικό διάστημα χαλαρωτική  μουσική. Η μεσιτική προσευχή αφορά στην προσευχή που γίνεται υπέρ άλλων ανθρώπων…. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι οι ασθενείς που συμμετείχαν στην ομάδα προσευχής ανέφεραν σημαντικά μεγαλύτερη μείωση του πόνου. Παρόμοια ήταν τα αποτελέσματα και για το άγχος».

          Έλεγε ο άγιος Πορφύριος ο Καυσικαλυβίτης: «Η μονολόγιστη ευχή: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με, είναι το κλειδί για την πνευματική ζωή». Η επίκληση του ονόματος και μόνο του Θεού, του Κυρίου Ιησού Χριστού, είναι δύναμη. ‘Όχι όπως οι ανατολικές  λεγόμενες θρησκείες με τον διαλογισμό και τα συναφή. ‘Άπαγε της βλασφημίας. Ο Χριστός είναι  ο αληθινός Θεός. Ο «πανταχού παρών και τα πάντα πληρών», Τον Οποίο αν επικαλούμαστε με πίστη και ταπείνωση, θα εκπληρώσει κάθε αίτημά μας, αρκεί να μας οδηγεί στην σωτήρια μας.. Και θα μας χαρίζει γαλήνη και εσωτερική πληρότητα.

«ΑΓΙΑ ΛΥΔΙΑ», τ. 641

Αν έχεις την Χάρη, την έχεις γιατί πιστεύεις και παλεύεις...

 

Αιμιλιανός Σιμωνοπετρίτης -Περί Νοεράς Προσευχής

amethystos: Γέροντας Αιμιλιανός Σιμωνοπετρίτης

Χρήστος Γιανναράς και άγιος Δημήριος Staniloae: Έκσταση και Σχέση

 

Ο προσφάτως εκλιπών Χρήστος Γιανναράς υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές της Ελλάδας τον 20ο αιώνα, με μεγάλη προσφορά σε διάφορους τομείς της Θεολογίας. Τα βιβλία του για την Ιστορία της Φιλοσοφίας, την γένεση και κριτική της Νεωτερικότητας, το ορθόδοξο "ήθος" κ.λπ. είναι πολύτιμα. Από την άλλη μεριά χρειάζεται και μια αποτίμηση του έργου του, καθώς υπήρξαν και σημεία που προκαλούν αντιρρήσεις. Γι' αυτό κρίναμε σκόπιμο να συγκρίνουμε το έργο του με αυτό του κορυφαίου δογματολόγου του 20ου αιώνα αγίου Δημητρίου Στανιλοάε, ο οποίος βέβαια δεν ήταν απλώς ένας στοχαστής, αλλά θεοφόρος άγιος με λόγο εμπνευσμένο από το Άγιο Πνεύμα. Όλη του η ζωή μαρτυρεί για αυτό. Δεν πρόκειται να προβούμε σε μια συστηματική παρουσίαση των συγκλίσεων και των διαφορών μεταξύ των δύο διανοουμένων: περισσότερο θα κρατήσουμε κάτι σαν σημειώσεις. Παρακαλώ τον αναγνώστη να με συγχωρήσει για αυτό.

***************

Θα ξεκινήσουμε προσπαθώντας να δούμε τι σημαίνει ο όρος "τρόπος υπάρξεως" στον Γιανναρά. Λοιπόν, κατά τον φιλόσοφο και θεολόγο, υπάρχει ο "Λόγος της Φύσεως", που αναφέρεται στο τι είναι ένα ον (στα κοινά χαρακτηριστικά, τους βιολογικούς ή φυσικούς νόμους που διέπουν την ουσία του) και ο "Τρόπος υπάρξεως", που αναφέρεται στο πώς υπάρχει το ον- δηλαδή στη μοναδική και ελεύθερη πραγμάτωση της ύπαρξης ως πρόσωπο. Βασικοί άξονες του Τρόπου Υπάρξεως στον άνθρωπο είναι η "Σχέση και η Κοινωνία" (το μεμονωμένο άτομο πραγματώνεται ως πρόσωπο μόνο μέσα από την σχέση και την κοινωνία με τον άλλον), ο Εκστατικός Χαρακτήρας (η ύπαρξη εξ-ίσταται, βγαίνει δηλαδή από τα όρια της ατομικής της φιλαυτίας και φυσικής αναγκαιότητας για να προσφερθεί σε σχέση), ο Έρως ως Τρόπος (ο έρωτας δεν είναι για τον Γιανναρά απλά ένα συναίσθημα ή μια βιολογική ορμή, αλλά ο κατεξοχήν τρόπος υπάρξεως) και η Ελευθερία και η Ετερότητα (η απόλυτη μοναδικότητα του προσώπου).

Είδαμε τις βασικές θέσεις του Χρ. Γιανναρά. Τι λέει ο άγιος Δημήτριος για όλα αυτά; Λοιπόν, καταφάσκει μεν τα όσα λέγει ο Γιανναράς, αλλά προσεγγίζει όλα αυτά με ένα πρίσμα πιο έντονα τριαδολογικό και δογματικό, με ορισμένες λεπτές αλλά κρίσιμες διαφοροποιήσεις από την υπαρξιακή (και ενίοτε επηρεασμένη από τον Χάιντεγκερ) οπτική του Γιανναρά.  Όχι ότι ο Γιανναράς δεν μιλά για το τριαδολογικό δόγμα, αλλά με έναν τρόπο πολύ λεπτό, η διδασκαλία του για την σχέση δεν έχει ως απόλυτη βάση την Τριαδολογία.  Είναι πιο "υπαρξιστική": ο άνθρωπος μπορεί ελεύθερα, κατά Χάιντεγκερ και Σαρτρ, να βγει από την φύση του και να "ερωτευθεί". Δεν είναι ανάγκη να θεμελιώσει αυτή την έξοδο πάνω στην ίδια την Αγία Τριάδα. Όταν ερωτεύεται κανείς, και άσχετος να είναι με την μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, πραγματοποιεί με τον "Έρωτά" του αυτή την εκ-στατική σχέση. Βγαίνει από τη "φύση" του και γίνεται πρόσωπο. Ο έρωτας τρόπον τινά αυτονομείται έναντι της τριαδολογικής διδασκαλίας της Εκκλησίας.

Λοιπόν, για τον άγιο Δημήτριο ο τρόπος υπάρξεως ταυτίζεται απόλυτα με την έννοια της "κοινωνίας", που έχει μια λεπτή νοηματική διαφορά από τον όρο "σχέση".  Η Αγία Τριάδα δεν είναι απλώς ένα δόγμα, αλλά η "υπέρτατη κοινωνία της αγάπης" και το απόλυτο οντολογικό πρότυπο για τον άνθρωπο. Τα Τρία Πρόσωπα δεν "βγαίνουν" απλώς από τον εαυτό τους, αλλά "αλληλοπεριχωρούνται", ενοικούν δηλαδή το Ένα μέσα στο άλλο. Ο Πατήρ είναι πλήρως παρών στον Υιό και το Πνεύμα. Η αγάπη στην Αγία Τριάδα, και πρέπει να το προσέξουμε απολύτως αυτό, δεν είναι απλώς "εκστατική" κίνηση, αλλά μια κατάσταση αμοιβαίας διαφάνειας και χαράς. Η "περιχώρησις" έχει τεράστια διαφορά από την απλή έκ-σταση. Αυτό είναι μια κρίσιμη διαφορά.

**************

Ο Γιανναράς περαιτέρω, επηρεασμένος από τον Μητρ. Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, λέγει ότι ο Πατήρ ως ελεύθερο Πρόσωπο (ασπάζεται την θεωρία της "Μοναρχίας" του Πατρός), ως Πρόσωπο είναι η αρχή της Οντολογίας. Ο Θεός είναι Αγάπη όχι επειδή η ουσία Του είναι Αγάπη, αλλά επειδή  ως ελεύθερο πρόσωπο "γεννά" τον Υιό και "εκπορεύει" το Άγιο Πνεύμα. Η ελευθερία προηγείται της "αναγκαιότητας" της Ουσίας. Το Πρόσωπο είναι η αιτία του Είναι. Χωρίς το Πρόσωπο, η Θεία Ουσία θα ήταν μια αφηρημένη, καταναγκαστική κατηγορία. Υπάρχει δηλαδή ένα πρωτείο του Προσώπου έναντι της Ουσίας. Ο άγιος Δημήτριος το αρνείται αυτό και θεωρεί ότι η Τριαδική Κοινωνία είναι εξαρχής Πρόσωπο και Ουσία. Θεωρεί ότι ουσία και πρόσωπο στην Αγία Τριάδα είναι αδιάσπαστα συνυφασμένα. Ο Πατήρ δεν υφίσταται ποτέ "πριν" ή "πάνω" από την θεία Ουσία. Η ουσία είναι εξαρχής προσωπική. Η θεία Ουσία δεν είναι μια απρόσωπη δύναμη, αλλά το κοινό περιεχόμενο της Αγάπης που μοιράζονται τα Τρία Πρόσωπα. Πρέπει να πούμε ότι αυτό το θέμα έχει στις μέρες μας μελετηθεί εκτενώς, με αρκετές μάλιστα διατριβές, και είναι σαφές ότι ο άγιος Δημήτριος εκφράζει επακριβώς την μαξιμιανή και γενικότερα πατερική σκέψη. Το ότι πρέπει να "βγω" από την ουσία μου για να συναντήσω τον άλλο, μπορεί να είναι μια υπαρξιστική θέση, αλλά καθόλου πατερική. Η πατερική θέση είναι ότι η Φύση δεν είναι καθόλου "ανάγκη" αλλά ελευθερία. Και στον άνθρωπο ακόμη, η φύση δεν είναι ανάγκη: μπορώ να φάγω ή να μην φάγω, να κοιμηθώ ή να μην κοιμηθώ κ.λπ. Τίποτε δεν με αναγκάζει να φάγω. Βέβαια θα πει κανείς ότι κάποια στιγμή ως άνθρωπος, για να επιβιώσω, πρέπει να φάγω, γιατί αλλιώς θα πεθάνω. Αυτά είναι όμως οι λεγόμενοι "περιορισμοί της κτιστότητας", που δεν μεταβάλλουν την ανθρώπινη φύση σε ανάγκη. Άλλωστε ο Χριστός που προσέλαβε μόνο την ανθρώπινη φύση (ακόμη και ως άνθρωπος είχε ως Υπόσταση, αν το λέγω σωστά, αυτή του Θεού-Λόγου) ήταν ως άνθρωπος τελείως ελεύθερος, γιατί το θέλημα κατά τον άγιο Μάξιμο είναι ιδίωμα της φύσεως και όχι του Προσώπου. Αυτή που "θέλει" στην Αγία Τριάδα είναι η θεία Ουσία, γιατί, όπως είπαμε, η τελευταία έχει ως ιδίωμα την θέληση. Το θέμα αυτό είναι δογματικά πια εντελώς λυμένο. Αν όμως τα πράγματα είναι έτσι, τότε είναι προφανές ότι δεν μπορεί να υπάρξει εκ-στατικός ανθρώπινος "έρωτας" και "σχέση" έξω από το Μυστήριο της Αγίας Τριάδας- στοιχείο που απουσιάζει εντελώς από τον Χρήστο Γιανναρά. Πράγματι, για τον Γιανναρά μπορεί να υπάρξει ανθρώπινος "έρως" έξω από το Μυστήριο της Θείας Αγάπης, της Τριαδικής Αγάπης, όπου ο άνθρωπος προσοικειώνεται την μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας.

Ας μιλήσουμε κάπως περισσότερο για την έννοια του έρωτα στον Γιανναρά. Λοιπόν, για τον συγκεκριμένο στοχαστή, όπως είπαμε, η φύση του ανθρώπου διέπεται από ατομοκεντρισμό, φιλαυτία και τη φυσική αναγκαιότητα της φθοράς. Ο έρωτας λειτουργεί ως η δύναμη που κάνει τον άνθρωπο να "εξ-ίσταται" του εαυτού του, που τον βγάζει δηλαδή από την περιχαρακωμένη ατομικότητά του. Είναι η εκ-στατική έξοδος από το εγώ με σκοπό την προσφορά και την συνάντηση με τον Άλλο. Ο άνθρωπος βγαίνει από τα όρια της ατομικής του φιλαυτίας. Ο ατομικισμός εγκλωβίζει το άτομο στην επιβίωση και τον φόβο του θανάτου. Αντίθετα, ο έρωτας μετατοπίζει το κέντρο βάρους από το "εγώ" στο "εσύ", καθιστώντας την ύπαρξη μια σχέση κοινωνίας. Ο έρωτας είναι η δύναμη που μεταμορφώνει το άτομο σε πρόσωπο. Δεν αγαπάς τον άλλον για αυτά που σου προσφέρει, αλλά για αυτό που είναι ο ίδιος. Ο ανθρώπινος όμως έρωτας ενέχει και μια τραγική διάσταση, καθώς δεν έχει την δύναμη να απαλλάξει το πρόσωπο από τη δύναμη της φθοράς. Παραμένει δέσμιο του θανάτου. Για αυτό και ο ανθρώπινος έρωτας παραπέμπει στον θείο Έρωτα, που σώζει τον άνθρωπο.

**************

Η προσέγγιση του π. Δημητρίου είναι από την μια μεριά παρόμοια, καθώς τοποθετεί επίσης τον έρωτα στο επίκεντρο της ανθρώπινης δογματικής, ωστόσο έχει μια κάπως διαφορετική, πιο φωτεινή, διαλογική και κοσμική διάσταση, δίνοντας λιγότερη έμφαση στην υπαρξιακή τραγικότητα και περισσότερο στην ευχαριστιακή μεταμόρφωση. Ενώ ο Γιανναράς εστιάζει έντονα στο πέρασμα από το άτομο στο πρόσωπο, ο π. Δημήτριος βλέπει ολόκληρη τη δημιουργία ως έναν διαρκή "διάλογο αγάπης" μεταξύ Θεού και ανθρώπου. Ο υλικός κόσμος δεν είναι απλώς το πεδίο όπου δοκιμάζεται ο έρωτας, αλλά το "δώρο" που προσφέρει ο Θεός στον άνθρωπο. Ο ανθρώπινος έρωτας είναι η απάντηση του ανθρώπου σε αυτό το θείο δώρο, μια κίνηση ευχαριστίας.

Υπενθυμίζουμε ότι η αγάπη για τον Άγιο δεν είναι μια ενέργεια που εκπέμπεται από μια αφηρημένη θεότητα, αλλά η ίδια η ζωή του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ο ανθρώπινος έρωτας είναι μια αντανάκλαση (εικόνα) της τριαδικής περιχώρησης. 'Οταν δύο άνθρωποι αγαπιούνται ερωτικά, χωρούν ο ένας μέσα στον άλλον χωρίς να χάνουν την ιδιαιτερότητά τους, ακριβώς όπως τα Πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Περαιτέρω, ο π. Δημήτριος δίνει μεγάλη έμφαση στο ότι ο αγαπημένος/η παραμένει ένα "ανεξάντλητο μυστήριο". Όσο κι αν γνωρίσεις τον άλλον μέσα στον έρωτα, ποτέ δεν μπορείς να τον "κατακτήσεις" ή να τον ορίσεις πλήρως. Αυτό το ονομάζει "προσωπικό αποφατισμό": η αγάπη σου αποκαλύπτει τον άλλον, αλλά ταυτόχρονα σου φανερώνει ότι το βάθος της ύπαρξής του είναι ατελείωτο, ακριβώς όπως και το μυστήριο του Θεού. Συνεπώς ο άγιος Δημήτριος μιλά για τον έρωτα με περισσότερη έμφαση στην θεία χάρη, δίνει έμφαση στην δυνατότητα μεταμόρφωσης του έρωτα μέσω των Μυστηρίων της Εκκλησίας (ενώ ο Γιανναράς τονίζει περισσότερο την έντονη παρουσία του θανάτου και του υπαρξιακού αδιεξόδου στον κτιστό έρωτα) και θεωρεί το ερωτικό φαινόμενο ως ένα διάλογο και "γλώσσα" αγάπης μεταξύ Θεού και κτίσης. Για τον π. Δημήτριο ο έρωτας είναι η δύναμη που καθιστά τον άνθρωπο συν-δημιουργό με τον Θεό, μεταμορφώνοντας τη σχέση δύο ανθρώπων σε έναν "μικρό παράδεισο" που προετοιμάζει την αιώνια κοινωνία. Ο άγιος Δημήτριος τονίζει ότι τα Μυστήρια της Εκκλησίας διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην μεταμόρφωση και την τελείωση αυτής της αγάπης- κάτι που απουσιάζει εντελώς από τον Χρήστο Γιανναρά.

Πιο συγκεκριμένα, ο φυσικός έρωτας, όσο δυνατός κι αν είναι, παραμένει δέσμιος στον εγωκεντρισμό. Διά των Μυστηρίων, κατά τον π. Στανιλοάε, ο έρωτας προσλαμβάνεται από την Χάρη του Αγίου Πνεύματος, καθαρίζεται από την εγωιστική εμπάθεια και ανάγεται πραγματικά σε εικόνα της αγάπης του Χριστού για την Εκκλησία. Τα ιερά Μυστήρια εντάσσουν το ερωτευμένο ζευγάρι σε αυτή την τριαδική δυναμική: ο έρωτας παύει να είναι μια κλειστή σχέση δύο ατόμων ("εγώ" και "εσύ") και ανοίγεται στον "Άλλον" (τον Θεό και τον πλησίον). Τα Μυστήρια, και εν προκειμένω το μυστήριο του Γάμου, που τελούνταν παλιά μάλιστα κατά την διάρκεια της Θείας Λειτουργίας, βοηθούν τους συζύγους να βλέπουν ο ένας τον άλλον όχι ως αντικείμενο ηδονής ή ικανοποίησης, αλλά ως μοναδικό και αιώνιο πρόσωπο. Ο έρωτας γίνεται μέσο αμοιβαίας αποκάλυψης και διακονίας. Στο μυστήριο του Γάμου - για το οποίο εν γένει αποφεύγει να μιλήσει ρητά ο Γιανναράς, αφήνοντας χώρο για παρεξηγήσεις- η ανθρώπινη αγάπη στεφανώνεται και λαμβάνει εσχατολογική διάσταση. Η ένωση των συζύγων δεν αφορά μόνο το παρόν, αλλά καθίσταται ένα κοινό μονοπάτι προς τη θέωση ("θεωρία"). Η σαρκική και ψυχική συνάφεια αγιάζεται, καθιστώντας την οικογένεια μία "κατ΄ οίκον Εκκλησία", όπου η καθημερινή συγχώρηση, η υπομονή και η αυτοπροσφορά λειτουργούν ως συνεχής μυσταγωγία.

***************

Ας μιλήσουμε τώρα για την διαφορά της έννοιας του "αποφατισμού" στους δύο στοχαστές. Ο αποφατισμός λοιπόν του Χρήστου Γιανναρά είναι υπαρξιακός και προσωποκεντρικός. Επηρεασμένος από την χαϊντεγκεριανή οντολογία, ο Γιανναράς χρησιμοποιεί τον αποφατισμό ως εργαλείο κριτικής απέναντι στον δυτικό ορθολογισμό, την αντικειμενοποίηση και την "οντοθεολογία". Για αυτόν, αποφατισμός σημαίνει άρνηση υποταγής του Θεού σε νοητικά σχήματα. Ο Θεός είναι ακατάληπτος επειδή είναι Πρόσωπο. Η γνώση του Θεού επιτυγχάνεται μόνο ως άμεση, προσωπική και ερωτική σχέση/κοινωνία, η οποία δεν μεταφέρεται με αντικειμενικούς ορισμούς. Η γλώσσα και τα δόγματα λειτουργούν ως "σημαίνοντα" που δείχνουν προς την εμπειρία της σχέσης, χωρίς να εξαντλούν την αλήθεια της.

Αντίθετα, ο αποφατισμός του αγίου Δημητρίου είναι περισσότερο συνθετικός και Τριαδικός. Ο Στανιλοάε αποφεύγει την απόλυτη αντίθεση μεταξύ αποφατικής και καταφατικής θεολογίας. Υποστηρίζει ότι ο αποφατισμός και η κατάφαση διεισδύουν ο ένας στο άλλο. Η θεία αποκάλυψη παρέχει πραγματική, θετική γνώση για τον Θεό, η οποία όμως περιβάλλεται πάντα από το μυστήριο. Κάθε καταφατική πρόταση για τον Θεό (π.χ. "ο Θεός είναι αγάπη") εμπεριέχει έναν αποφατικό πυρήνα, διότι η θεία αγάπη υπερβαίνει κάθε ανθρώπινη έννοια αγάπης. Περαιτέρω, ο αποφατισμός του είναι βαθύτατα ριζωμένος στην Αγία Τριάδα. Το μυστήριο του Θεού δεν είναι ένα απρόσιτο κενό, αλλά ένα "υπερχειλίζον φως" και ένας πλούτος αγάπης των Τριών Προσώπων. Τα Τρία Πρόσωπα της Αγίας Τριάδας ζουν σε μια αιώνια, άπειρη περιχώρηση αγάπης. Ο αποφατισμός εκφράζει το ανεξάντλητο βάθος αυτής της τριαδικής αγάπης, η οποία αποκαλύπτεται χωρίς ποτέ να εξαντλείται. Ο π. Δημήτριος τέλος βλέπει τον αποφατισμό περισσότερο μέσα από το πρίσμα της φιλοκαλικής και ησυχαστικής παράδοσης, ως μια δυναμική πορεία κάθαρσης και φωτισμού του νου, και λιγότερο ως φιλοσοφικό/υπαρξιακό αίτημα. Η γνώση του Θεού αποκτάται πράγματι διά της προσευχής, των Μυστηρίων και της μεταμόρφωσης του νου ("νήψη"), οδηγώντας στην θέωση. Ο Γιανναράς δηλαδή χρησιμοποιεί τον αποφατισμό ως οντολογικό και φιλοσοφικό εργαλείο για να διακηρύξει ότι η αλήθεια είναι σχέση και όχι νόηση, ενώ ο άγιος Δημήτριος τον χρησιμοποιεί ως πνευματική και μυσταγωγική πραγματικότητα, όπου το κτιστό συναντά το Άκτιστο μέσα στην άπειρη γλυκύτητα του θείου μυστηρίου.

******************

Ας περάσουμε τέλος τώρα στο να δούμε από πιο κοντά το βιβλίο του Χρήστου Γιανναρά "Η Μεταφυσική του Σώματος", που ήταν από τα πρώτα του συγγράμματα (και πρέπει να πούμε ότι όλα αυτά που λέμε τώρα αφορούν τον πρώιμο Γιανναρά, όχι τα τελευταία του έργα, όπως το "Ενάντια στη Θρησκεία"). Εκεί λοιπόν μιλά για το ανθρώπινο σώμα μέσα από την σκέψη του αγίου Ιωάννη της Κλίμακος. Βασική θέση του βιβλίου είναι ότι το σώμα δεν είναι, όπως το θεωρεί η πλατωνική/δυτική αντίληψη, "φυλακή της ψυχής" ή κατώτερη, αμαρτωλή φύση, αλλά πρωτίστως φορέας σχέσης και ελευθερίας. Το σώμα δεν είναι απλώς βιολογικός μηχανισμός, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος φανερώνεται, επικοινωνεί και σχετίζεται με τον Θεό, τον συνάνθρωπο και τον κόσμο. Η αμαρτία δεν εντοπίζεται στην υλική υπόσταση του σώματος, αλλά στον εγωκεντρικό τρόπο ύπαρξης- όταν οι φυσικές ανάγκες γίνονται αυτοσκοπός και αποκόπτονται από την αγαπητική σχέση. Η ασκητική παράδοση, όπως την περιγράφει η "Κλίμαξ" του αγίου Ιωάννη δεν αποσκοπεί στην καταστροφή ή την περιφρόνηση του σώματος, αλλά στην μεταμόρφωσή του. Στόχος είναι η απελευθέρωση των σωματικών δυνάμεων από την υποταγή στη βιολογική αναγκαιότητα, ώστε το σώμα να γίνει όργανο πνευματικής ζωής και αγάπης. Τέλος, βασιζόμενος στην ορθόδοξη θεολογία, που μιλά για την Ανάσταση του Χριστού, ο Γιανναράς υποστηρίζει ότι το σώμα μετέχει πλήρως στη σωτηρία και την αιώνια ζωή.

Ως προς αυτό το σημείο οι θέσεις των δύο θεολόγων δεν απέχουν πολύ. Απλώς ο άγιος Δημήτριος διευρύνει τη "μεταφυσική του σώματος" μέσα από τη δική του προσωποκεντρική και κοσμολογική θεωρία. Και αυτός θεωρεί ότι ο άνθρωπος δεν είναι ψυχή που "κατοικεί" σε ένα σώμα, αλλά μια αδιαίρετη ψυχοσωματική ενότητα. Το σώμα είναι το υλικό στήριγμα μέσω του οποίου η ψυχή εκφράζεται, ενεργεί και αποκτά συνείδηση. Στη σκέψη του αγίου, όπως είπαμε, η κτίση, και μάλιστα το σώμα είναι ένα "δώρο" του Θεού στον άνθρωπο. Είναι ο ευαίσθητος "αποδέκτης" αυτής της θείας αγάπης και το όργανο με το οποίο ο άνθρωπος προσφέρει τον κόσμο πίσω στον Θεό (ως ιερέας της κτίσης).  Παράλληλα, το ανθρώπινο πρόσωπο (και το πρόσωπο/βλέμμα ως σωματική φανέρωση) είναι το κατεξοχήν πεδίο συνάντησης με τον άλλο.  Συμφωνεί με τον Γιανναρά ότι η άσκηση δεν στρέφεται κατά της υλικής φύσης, αλλά κατά της "φιλαυτίας".  Με τη χάρη του Χριστού και τον Σταυρό, το σώμα καθαρίζεται και γίνεται "διαφανές" στη Θεία Ενέργεια, αποβάλλοντας τη φθορά, χωρίς να χάνει την ουσία του.  Επιπροσθέτως, και ο π. Δημήτριος δίνει μεγάλη έμφαση στην εσχατολογική προοπτική.  Η Σάρκωση και η Ανάσταση του Χριστού αγίασαν οριστικά τη σωματική φύση. Το σώμα δεν απορρίπτεται στο τέλος των αιώνων, αλλά ανασταίνεται μεταμορφωμένο, συμπαρασύροντας μαζί του στην αφθαρσία ολόκληρη την υλική κτίση.

Συνοπτικά, ενώ ο Γιανναράς εστιάζει στη σχέση και την υπέρβαση του ατομικισμού, ο Στανιλοάε συμπληρώνει τη θεώρηση αυτή τονίζοντας τη διαφάνεια της ύλης: το σώμα είναι ο ναός όπου η ύλη συναντά το Πνεύμα και ο αγωγός μέσω του οποίου ολόκληρος ο κόσμος αγιάζεται.

***************

Είδαμε τα σημεία στα οποία συγκλίνουν και αποκλίνουν οι δύο θεολόγοι (τονίζουμε ξανά ότι μιλήσαμε για τον πρώιμο Γιανναρά, με βιβλία όπως "Το Πρόσωπο και ο Έρως", "Η Ελευθερία του Ήθους" κ.λπ.). Ελπίζω να έγινε μέσω της σύγκρισης πιο κατανοητή η θεολογία τόσο του ενός όσο και του άλλου.

 

Στην εικαστική συμπλήρωση της σελίδας, παράθεση ζωγραφικού έργου της ουκρανής Ivanka Demchuk, μαζί με φωτογραφίες του αγίου Δημητρίου Στανιλοάε και του Χρήστου Γιανναρά

Όταν ο καθηγητής φίλησε μια φοιτήτρια στο αμφιθέατρο

 

Άφωνοι έμειναν ενενήντα περίπου φοιτητές κατά τη διάρκεια του μαθήματος "Ειδικά Ρεπορτάζ" στο τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου όταν ο καθηγητής τους κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας σήκωσε μια φοιτήτρια που καθόταν στην πρώτη σειρά του αμφιθεάτρου και την φίλησε στο στόμα.

Ακολούθως ζήτησε απ” τους φοιτητές να καταγράψουν το περιστατικό και να το στείλουν άμεσα ως ρεπορτάζ στο μέσο που υποτίθεται ότι εργάζονταν.

Μόλις είχε ολοκληρωθεί εκτενέστατη συζήτηση με θέμα «Ηθικοί κανόνες στο ρεπορτάζ, ηθικά διλήμματα, εισβολή στην ιδιωτική ζωή» και είχε αναλυθεί η ανάγκη να ερευνούν σοβαρά και να ψάχνουν σε βάθος οποιοδήποτε θέμα πριν το καταγράψουν για το μέσον όπου μελλοντικά θα εργάζονται.

Οι φοιτητές όντως κατέγραψαν αυτό που είδαν.

Και με οξύ τρόπο καυτηρίασαν την πράξη του καθηγητή τους.

Ένας μάλιστα…αποχώρησε επιδεικτικά από το αμφιθέατρο σε ένδειξη διαμαρτυρίας γι” αυτό που συνέβη στη συμφοιτήτριά του.

«Ήρθε να λυτρώσει τα σεξουαλικά του βίτσια», έγραψε ο ένας,

«σεξουαλική επίθεση σε φοιτήτρια την ώρα του μαθήματος», έγραψε ο άλλος,

«πείραμα με σεξουαλικές προεκτάσεις», έγραψε ο τρίτος.

Χαμός.

Η συνέχεια έχει ακόμη πιο μεγάλο ενδιαφέρον.

Ο καθηγητής άκουγε  όλο το φρικτό κατηγορητήριο ατάραχος.

«Σας έχω βγάλει και φωτογραφία με το κινητό μου» του φώναξε ένας φοιτητής,

«δεν φοβόσαστε ότι αύριο θα είστε πρωτοσέλιδο;» τον ρώτησε.

Ο καθηγητής σηκώθηκε κι αφού ευχαρίστησε τους φοιτητές του για τη συνεργασία, τους ανακοίνωσε ότι, αν δεν είναι εξαιρετικά προσεκτικοί και δεν ερευνούν αυτό που πρόκειται να γράψουν, πέρα από το γεγονός ότι δεν θα περάσουν ποτέ το μάθημά του, δεν θα γίνουν ποτέ καλοί δημοσιογράφοι.

Και αμέσως άρχισε να τους απαριθμεί τα λάθη τους:

Κανείς από τους φοιτητές-ρεπόρτερ δεν έκανε ρεπορτάζ.

Κανείς δεν σηκώθηκε από τη θέση του να ρωτήσει το «θύμα» αν είχε κάποια σχέση με τον κ. καθηγητή, αν είχε προηγηθεί κάτι μεταξύ τους, αν είχε προκληθεί ή είχε προκαλέσει τον καθηγητή.

Κανείς φοιτητής δεν παρατήρησε ότι η φοιτήτρια «θύμα» ήταν τελείως άγνωστο σ” αυτούς πρόσωπο και προφανώς δεν την είχαν ξαναδεί ποτέ στο αμφιθέατρο της σχολής.

Κανείς φοιτητής δεν πρόσεξε ότι αυτή η φοιτήτρια, όσο κι αν έμοιαζε νέα, ήταν τουλάχιστον δέκα χρόνια μεγαλύτερή τους.

Η φοιτήτρια «θύμα» δεν γνώριζε κανέναν, δεν μιλούσε και με κανέναν, πράγμα ασύνηθες για φοιτητικό αμφιθέατρο.

Κανείς απ” τους φοιτητές δεν σκέφτηκε ότι το θέμα που μόλις είχε αναλυθεί από τον καθηγητή είχε τίτλο «Ηθικοί κανόνες στη δημοσιογραφία» και ότι αυτό σημαίνει.

Κανείς δεν ρώτησε τη συμφοιτήτρια που καθόταν δίπλα στο «θύμα» αν πρόσεξε κάτι ιδιαίτερο στη συμπεριφορά του «θύματος» ή τη συμπεριφορά του καθηγητή.

Κανείς δεν φρόντισε να ρωτήσει τον καθηγητή αν είναι σύνηθες γι” αυτόν να καταφεύγει σε ανάλογες συμπεριφορές και αν αυτή είναι μια νέα διδακτική μέθοδος.

Τέλος, κανείς δεν φρόντισε να μάθει γιατί επιτέλους διάλεξε αυτή τη φοιτήτρια κι όχι μια άλλη… και, εν πάση περιπτώσει, αφού επρόκειτο να τον κάνουν πρωτοσέλιδο να του ζητήσουν να πει κι αυτός την άποψή του.

Το μάθημα τελείωσε.

Οι φοιτητές συζητούσαν μεγαλόφωνα για το περιστατικό. 

Ο καθηγητής έπρεπε να αποχωρήσει γρήγορα από την αίθουσα γιατί το δίωρο της διδασκαλίας είχε τελειώσει.

Σηκώθηκε, μάζεψε τα πράγματά του από την έδρα, ζήτησε από τους φοιτητές ένα λεπτό ησυχία για να τους συστήσει τη γυναίκα του, που πρώτη φορά

παρακολούθησε μάθημά του.

by web

 anastasisok